İnsanlar iqtisadi fikrin mənşəyini düşünərkən adətən birbaşa Adam Smit, Karl Marks və ya Aristotelə istinad edirlər, lakin Qərb tarixinin nadir hallarda öyrətdiyi, orta əsrlərdə gizli qalan başqa bir həqiqət də mövcuddur.
Təxminən min il əvvəl, kapitalizm və mərkəzi banklardan çox öncə, müsəlman bir alim (Əl-Qəzali) bu günkü maliyyə böhranlarında belə əks-səda verən bir xəbərdarlıq etmişdi: "Pul mənəvi istiqamətini (kompasını) itirdikdə, cəmiyyətlər daxildən çürüməyə başlayar".
İslamın Qızıl Dövrünün ən nüfuzlu mütəfəkkirlərindən biri olan Əl-Qəzalini başa düşmək üçün həm tanış, həm də yad görünən bir dünyanı təsəvvür etməlisiniz. İl təxminən eramızın 1100-cü ilidir. Avropa parçalanmış və yoxsul vəziyyətdədir, hələ də erkən Orta əsrlərin dağıntıları içərisindən çıxmağa çalışır. Eyni zamanda, İslam dünyası İspaniyadakı Əl-Əndəlusdan İrana və ondan o tərəfə qədər uzanır.
Onun şəhərləri zəngin, izdihamlı və inkişaf etmişdir. Bağdad, Dəməşq, Qahirə – bunlar həm maliyyə, həm də intellektual güc mərkəzləridir. Ticarət yolları ipək, ədviyyat, parça və gümüş daşıyan karvanlarla dolub-daşır. Alimlər fəlsəfə, hüquq, astronomiya və tibb sahələrində müzakirələr aparırlar. Bazarlar zəngin və hərəkətlidir. İmperiya zəngindir. Və sərvət cəmiyyəti hər kəsin tam dərk edə biləcəyindən daha sürətlə dəyişdirir. Bu gur ticarət və artan bərabərsizlik dünyasında Əbu Həmid əl-Qəzali adlı bir alim ortaya çıxır – o, həm filosof, həm hüquqşünas, həm ilahiyyatçı, həm də tənqidçidir.
Onu həm ruhun məqsədini, həm də valyuta sisteminin məqsədini tərəddüd etmədən izah edə bilən bir mütəfəkkir kimi düşünün. 1058-ci ildə İranda doğulan Əl-Qəzali intellektual pillələrdə sürətlə yüksəldi. 30 yaşlarının ortalarında o, artıq İslam dünyasında ən nüfuzlu tədris vəzifələrindən birini tuturdu. Lakin onu unikal edən onun nüfuzu deyildi – onu fərqləndirən cəhət mövcud vəziyyəti (status-kvonu) qəbul etmək istəməməsi idi
Qəzali pulun bir cəmiyyət üzərindəki psixloji və mənəvi təsirini analiz etdi. Çölə doğru inkişaf edən amma içə doğru çökən bir iqtisadiyyatı müşahidə etdi. O heç kimin soruşmadığı sualları soruşdu.
Əl-Qəzali belə bir sual qoymuşdu: "Bir sivilizasiya müdrikləşmədən daha sürətlə zənginləşərsə, nə baş verər?". Müdrikliyin olmadığı yerdə insanlar pulu bir vasitə (mübadilə aləti) kimi görməkdən çıxıb, onu ibadət obyektinə və ya status rəmzinə çevirirlər.
Qəzali pulu riyazi terminlərlə deyil, mənəvi və sistemli terminlərlə təhlil edən ilk filosoflardan biri hesab edilir. Spekulyasiya etimadı, inam və güvəni məhv edir. Əl-Qəzalinin qiymətləri manipulyasiya edən, süni qıtlıq yaradan və ya böhranlardan mənfəət əldə etmək üçün vəziyyətdən sui-istifadə edən tacirlərə heç bir dözümü yox idi. O, spekulyativ davranışı ağıllı strategiya kimi deyil, mənəvi korrupsiya – töhfə vermədən qazanc əldə etmək kimi görürdü.
Onun fikirlər müasir maliyyə köpükləri, yırtıcı kreditləşmə və ya böhran möhtəkirliyi haqqında bir şərh kimi səslənir... Sadəcə 900 il əvvəl yazılıb.
Lakin Əl-Qəzali mənfəətə və ya biznesə qarşı deyildi. O, rahiblik və ya yoxsulluq andı içməyə çağırmırdı. O, ticarətə güclü şəkildə inanırdı. O hesab edirdi ki, bazarlar təbiidir və zəruridir, sərvət isə mənalı və hətta nəcib ola bilər. Onun əsl hədəfi qeyri-dürüst ticarət idi – aldatmaq, yalan danışmaq, tərəzidə əskik çəkmək, məhsuldakı qüsurları gizlətmək və ya məlumatı manipulyasiya etmək,. O inanırdı ki, bazarlar yalnız iştirakçılar bir-birinə güvəndikdə fəaliyyət göstərir. Etimad (güvən) çökdükdə, iqtisadiyyat da onun ardınca çökür. Bu mənada o, müasir iqtisadçıların "əməliyyat xərcləri", "informasiya asimmetriyası" və "mənəvi risk" (moral hazard) adlandırdıqları anlayışları – terminlərdən istifadə etmədən – təsvir edən ilk mütəfəkkirlərdən biri idi.
Onun digər əsas fikirlərindən biri əməyin dəyəri idi. O, işin mahiyyətcə şərəfli olduğunu, qazanılmamış sərvətin isə mənəvi cəhətdən təhlükəli olduğunu müdafiə edirdi. Ona görə, zəhmətlə qazanılan pul insanın xarakterini formalaşdırır, manipulyasiya yolu ilə toplanan pul isə onu çürüdür. Məntiq sadə idi: İnsanlar töhfə verərsə cəmiyyət güclənir, istismar etdikdə isə zəifləyir.
Lakin Əl-Qəzali fərdlərlə kifayətlənmədi. O, həmçinin dövlətin valyutaya müdaxiləsinə dair ən erkən tənqidlərdən birini çatdırdı. Orta əsr hökmdarları, bir çox müasir hökmdarlar kimi, büdcələrini artırmaq üçün tez-tez qızıl və ya gümüş sikkələri qarışdıraraq (dəyərini aşağı salaraq) insanları faktiki olaraq gizli inflyasiya yolu ilə vergiləndirirdilər. Əl-Qəzali bu əməli qətiyyətlə pisləyirdi. Ona görə, valyutanı dəyərdən salmaq oğurluq idi. Bu, bazara olan inamı sarsıdırdı.
Əl-Qəzaliyə görə bazarların fəaliyyəti üçün dürüstlük niyə vacibdir?
Əl-Qəzali dürüstlüyü sadəcə mənəvi fəzilət kimi deyil, bazarların mövcudluğu və fəaliyyəti üçün texniki və fundamental zərurət kimi qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, dürüstlük olmadan bazar mexanizmi fiziki olaraq işləyə bilməz. Onun bu yanaşmasının əsas səbəbləri aşağıdakılardır:
1. Etimad – Bazarın "Görünməz Yapışqanı". Əl-Qəzaliyə görə iqtisadi çöküş pulun bitməsi ilə deyil, etimadın (trust) itməsi ilə baş verər, bazarlar yalnız iştirakçılar bir-birinə güvəndikdə fəaliyyət göstərə bilər. Etimad hər bir ticarət əməliyyatını, müqaviləni və valyutanı bir yerdə saxlayan "görünməz yapışqan"dır. Əgər tacirlər arasında yalan, çəkidə aldatma və ya malın qüsurlarını gizlətmə kimi hallar (dürüst olmayan ticarət) yayılarsa, bu yapışqan əriyir və nəticədə iqtisadiyyat çökür.
2. İnformasiya Asimmetriyası və Bazarın Səmərəliliyi. Qəzali, müasir iqtisadçıların "əməliyyat xərcləri" və "informasiya asimmetriyası" adlandırdığı anlayışları əsrlər əvvəl təsvir etmişdi. Dürüstlük olmadıqda, alıcılar hər addımda aldadılacaqlarını düşünürlər.
- O, məhsulların qüsurlarını gizlətməyi və ya yalan məlumat verməyi sadəcə günah yox, bazarın funksionallığını pozan amillər kimi görürdü.
- Dürüstlük olmadıqda ticarət əngəllənir, çünki insanlar risk etməkdən qorxurlar.
3. "Yoluxucu" Xarakter və Sistemli Çöküş. Çöküş yuxarıdan aşağıya doğru yayılan bir "zəhər"-dir:
• Hökmdar və ya dövlət insanları aldatdıqda, tacirlər də müştəriləri aldatmaqda (çəkidə aldatma, yalan danışma) özlərini haqlı görürlər.
• İnstitutlar dürüstlüyü qorumadıqda, fərdlər məsuliyyətli davranmaq üçün səbəb görmürlər. Nəticədə saray xəzinəsindən bazar piştaxtasına qədər bütün iqtisadi nizam etimadsızlıq zənciri ilə dağılır
4. Cəmiyyətin Sağ Qalması. Əl-Qəzalinin ən sərt xəbərdarlığı odur ki, "bir cəmiyyət yoxsulluqla sağ qala bilər, lakin korrupsiya ilə sağ qala bilməz". İqtisadi çöküş pulların bitməsi səbəbindən deyil, sistemin daxilindəki insanların bir-birinə olan inamını itirməsi səbəbindən baş verir. Dürüstlüyün (ədalət) itdiyi yerdə rifah qalıcı ola bilməz.
Sistem insanların qorxu və tamah hisslərini yanlış istiqamətləndirdikdə çöküş qaçılmaz olur:
• İnsanlar qorxduqları üçün pul yığır, tamahkar olduqları üçün spekulyasiya edir, cəzalanmayacaqlarını düşündükdə isə hilekarlıq edirlər.
• Əgər iqtisadi sistem dürüst və məhsuldar əməyi deyil, spekulyasiyanı və istismarı mükafatlandırırsa (təşviq edirsə), cəmiyyət öz-özünü məhv edir,.
Xülasə qtisadiyyatlar rəqəmlər üst-üstə düşmədiyi üçün deyil, insanlar sistemə və bir-birlərinə inanmağı dayandırdığı üçün çökür.
Valyutanın dəyərdən salınması
Əl-Qəzali valyutanın dəyərdən salınmasını (sikkələrin tərkibinin dəyişdirilməsini) sadəcə yanlış iqtisadi siyasət kimi deyil, birbaşa oğurluq, xəyanət və cəmiyyəti daxildən dağıdan mənəvi bir pozuntu kimi izah edirdi. Onun bu prosesin cəmiyyətdəki etibara təsiri ilə bağlı izahı aşağıdakı əsas məqamları əhatə edir:
1. Dövlət tərəfindən "Gizli Oğurluq" və İnamın Sarsılması. Əl-Qəzali hökmdarların büdcə kəsirlərini örtmək üçün sikkələrin qızıl və ya gümüş tərkibini azaltmasını (inflyasiya yaratmasını) sərt şəkildə pisləyirdi. O, bunu insanların cibindən oğurluq etmək və əhalini aldatmaq kimi qiymətləndirirdi. Hökmdar öz xalqından "yavaş çəkilişdə" (slow motion) oğurluq edir sanki. Bu əməl bazar iştirakçılarının dövlətə və pula olan inamını birbaşa sarsıdır, çünki pul bir "inanc sistemi"dir; insanlar onun arxasındakı vədə inanmadıqda sistem işləmir
2. Yerli Valyutadan Qaçış. O proqnozlaşdırırdı ki, əgər dövlət valyutanı manipulyasiya etməyə davam edərsə, insanlar yerli pula olan inamlarını itirəcək və ondan imtina edərək daha güclü xarici valyutalara üz tutacaqlar. Bu, insanların valyutanın arxasındakı vədə inanmaması nəticəsində sistemin fəaliyyətini dayandırması deməkdir.
Sərvətin toplanıb dövriyyədən çıxarılması
Əl-Qəzali sərvətin toplanıb dövriyyədən çıxarılmasını (yığımçılığı) sadəcə xəsislik kimi deyil, cəmiyyəti daxildən dağıdan "sistemli bir təhlükə" kimi qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, bu əməlin yaratdığı əsas iqtisadi fəsadlar aşağıdakılardır:
1. "Ölü Pul" və İqtisadiyyatın Boğulması. Əl-Qəzali üçün sandıqlarda, otaqlarda gizlədilən və ya basdırılan sərvət "ölü pul"dur. Bu sərvət dövriyyədə olmadığı üçün işçiləri qidalandırmır, ticarəti maliyyələşdirmir və ailələrə dəstək olmur. Nəticədə, yığımçılıq iqtisadi həyatı faktiki olaraq "boğur".
2. Cəmiyyətin "Qan Dövranının" Donması. Mütəfəkkir pulun cəmiyyətdəki rolunu insan bədənindəki qana bənzədirdi. Qan bədənin yaşaması üçün daim hərəkətdə olmalı olduğu kimi, pul da iqtisadiyyatın yaşaması üçün dövriyyədə olmalıdır. Sərvətin toplanıb saxlanması cəmiyyətin "qan dövranını dondurur" və orqanizmin (iqtisadiyyatın) fəaliyyətini dayandırır.
3. Süni Qıtlıq və Qiymət Təhrifi. Varlı insanlar pulu dövriyyədən çıxardıqda, bu, bazarda süni qıtlıq yaradır. Bu qıtlıq resursların yoxluğundan deyil, sadəcə pulun axınının qarşısının alınmasından qaynaqlanır. Nəticədə qiymətlər təhrif olunur, bazarların normal və ədalətli fəaliyyətinə xələl gəlir və insanlar əziyyət çəkir.
4. Bərabərsizliyin Dərinləşməsi. Sərvətin bir yerdə toplanması (müasir dövrdə milyarderlərin ofşor hesabları ilə müqayisə olunur) sosial bərabərsizliyi artırır. Əl-Qəzali xəbərdarlıq edirdi ki, sərvət sosial məsuliyyətdən ayrıldıqda və sadəcə toplamaq məqsədi daşıdıqda, sistem kövrəkləşir və nəticədə həm yoxsullar, həm də varlılar üçün çöküş qaçılmaz olur.
Əl-Qəzali hesab edirdi ki, iqtisadiyyatın çökməsi pulların bitməsi ilə deyil, etibarın itməsi və pulun "hərəkət enerjisinin" dayanması ilə baş verir. Yığımçılıq bu hərəkəti dayandıran əsas amildir.
Əl-Qəzali Zahirən zənginləşən, lakin daxilən çürüyən, mənadan uzaqlaşmış bir cəmiyyəti təsvir edirdi. Biz "pulun mənadan daha sürətlə hərəkət etdiyi" və cəmiyyətin borc bataqlığına düşdüyü bir dünyada yaşayırıq. Texnologiya dəyişsə də, insan təbiəti (tamah, qorxu, qısa yollara meyl) eyni qalıb.
Müasir iqtisadiyyatı mürəkkəb bir avtomobilə bənzətmək olar. Biz daim bu avtomobilin mühərrikini (texnologiyanı) gücləndirir, sürətini (ticarəti) artırırıq. Lakin Əl-Qəzali xatırladır ki, əgər sükan arxasında (idarəetmədə) etimad və əxlaq yoxdursa, avtomobilin nə qədər sürətli olması əhəmiyyətsizdir; o, mütləq qəza törədəcək.
Qaynaq: Al-Ghazali: The Thinker Who Linked Money to Morality
© Halal Ekosistem