Ticarət münasibətlərində əqdlərin yalnız zahiri (xarici) quruluşu deyil, həm də tərəflərin daxili niyyətləri və hədəfləri böyük əhəmiyyət kəsb edir. Əgər müqavilə tərəflərindən biri hər hansı bir günahı reallaşdırmaq və ya haram bir əməli törətmək motivi (niyyət, məqsəd) ilə sövdələşməyə daxil olarsa, bu əməliyyatın dini və hüquqi statusu necə müəyyənləşdirilməlidir? İslam hüququnda son dərəcə geniş və mühüm bir yer tutan bu məsələ, məzhəblər tərəfindən həm Allah qatındakı dini məsuliyyət (diyani hökm), həm də məhkəmə qarşısındakı dünyəvi keçərlilik (qəzai hökm) müstəvisində fərqli hüquqi süzgəclərdən keçirilmişdir. Bu yazıda, İslam mülki və borclar hüququnun müasir dövrdəki ən böyük simalarından biri olan Muhamməd Təqi Osmaninin "Fiqhu’l -Buyu" kitabına istinad edərək tərəflərdən birinin haram işləmək qəsdi ilə qurduğu müqavilələrin etibarlılıq dərəcəsini və İslam hüquq məktəblərinin bu mövzuya dair prinsipial yanaşmalarını ətraflı şəkildə araşdıracağıq.
Hənbəli Məktəbi
İslam borclar hüququnda tərəflərdən birinin günah işləmək və ya haram bir əməli icra etmək qəsdi ilə müqavilə bağlaması məsələsi, Hənbəli məzhəbi tərəfindən həm dini (diyani), həm də hüquqi (qəzai) baxımdan çox ciddi şəkildə tənzimlənir.
Təməl Hüquqi Mövqe: Hənbəli fəqihlərinin (hüquqşünaslarının) yekdil rəyinə görə, əgər müqavilə tərəflərindən biri hər hansı bir günahı reallaşdırmaq və ya haram bir addım atmaq məqsədilə sözləşməyə daxil olarsa, bu əməliyyat dini cəhətdən haramdır. Eyni zamanda, bağlanan həmin müqavilə hüquqi olaraq da batil (tamamilə etibarsız) hesab olunur.
Buna dair klassik bir nümunə olaraq, bir şəxsin başqasını öldürmək məqsədilə bıçaq satın alması göstərilir. Burada qətl hadisəsinin baş verib-verməməsi hüquq tərəfindən ayrıca qiymətləndirilsə də, şəxsin sırf haram işləmək motivilə ticarət əməliyyatına girməsi özlüyündə haramdır və Hənbəli hüququna görə bağlanan müqavilə təməldən batildir.
Satıcının Alıcının Niyyətindən Xəbərdar Olması Şərti. Müqavilənin haram və batil sayılması üçün ən mühüm meyar satıcının alıcının daxili pis niyyətindən xəbərdar olmasıdır.
- Əgər satıcı müştərinin bu pis niyyətini və qəsdini bilirsə, bağlanan müqavilə tamamilə hökmsüz (etibarsız) sayılır.
- Bu vəziyyətdə alıcı mal üzərində mülkiyyət hüququ qazanmır, satıcı isə əldə etdiyi pulu (səməni) halal şəkildə haqq etmiş hesab olunmur. Hər iki tərəf üçün əməliyyat tamamilə qanunsuz statusu daşıyır.
- Məsələn, şərab istehsal edən bir şəxsə üzüm şirəsinin (və ya üzümün) satılması, satıcı bu niyyəti bildiyi təqdirdə qəti şəkildə batildir.
Satıcının Niyyətdən Xəbərdar Olma Yolları: Hənbəli məktəbinin görkəmli fəqihi İbn Qudamə bu məsələni daha da detallandıraraq, satıcının müştərinin pis niyyətindən necə xəbərdar ola biləcəyinə aydınlıq gətirir. Onun yanaşmasına görə, məlumatlılıq iki yolla baş verə bilər:
- Şifahi (sözlü) bəyan: Müştəri malı alarkən onu haram işdə istifadə edəcəyinə dair açıq şəkildə bəyanat verir.
- İşarələr və xüsusi əlamətlər: Müqavilə anında müştərinin vəziyyətində onun bu malı haram əməldə istifadə edəcəyinə dair konkret işarələr və göstəricilər mövcud olur.
Şübhəli və Ehtimalı Halların Hökmü: Əgər alıcının məqsədi və ya vəziyyəti tam aydın deyilsə, yəni ortada sadəcə bir ehtimal varsa, hökm fərqli olur.
- Məsələn, alınan malın hansı sahədə istifadə ediləcəyi dəqiq bilinmirsə və ya malı alan şəxs həm halal (məsələn, sirkə istehsalı), həm də haram (məsələn, şərab istehsalı) fəaliyyətlə məşğul olursa və öz daxili niyyətini açıq şəkildə bəyan etməyibsə, bu zaman ticarət əməliyyatı icazəli sayılır.
- Lakin, əgər müəyyən edilmiş şərtlər daxilində haramlıq qəti şəkildə üzə çıxarsa, müqavilə mütləq olaraq batil statusunu alır və tamamilə hökmsüzləşir.
Maliki Məktəbi
İslam borclar hüququnda tərəflərdən birinin günah işləmək və ya haram bir əməli icra etmək niyyəti (qəsdi) ilə müqavilə bağlaması məsələsində Maliki məzhəbi özünəməxsus bir hüquqi metodologiya ortaya qoyur. Bu yanaşmanı dini (diyani) və hüquqi (qəzai) müstəvidə, həmçinin konkret nümunələr üzərindən ətraflı şəkildə təhlil etmək olar.
1. Dini (Diyani) və Hüquqi (Qəzai/dünyəvi) Hökmün Fərqləndirilməsi
Maliki fəqihlərinin rəyinə görə, haram bir işi görmək qəsdi ilə bağlanan müqavilələr dini baxımdan qəti şəkildə haramdır. Lakin dünyəvi və hüquqi baxımdan vəziyyət fərqlidir:
- Müqavilənin Şəkil Etibarıyla Səhih Olması: Bu cür müqavilələr hüquqi cəhətdən zahiri olaraq səhih (münəqid) qəbul edilir. Yəni müqavilənin özündə, onun təməl rüknlərində və quruluşunda heç bir qüsur yoxdur; haramlıq əqdin daxilindən deyil, onu əhatə edən xarici bir amildən – yəni tərəflərdən birinin pis niyyətindən (kənar bir ünsürdən) qaynaqlanır.
- Orta Kateqoriyanın Olmaması: Maliki məktəbində Hənəfilərdə olduğu kimi "fasid" adlanan orta kateqoriya yoxdur. Bunun əvəzinə, əqdi əhatə edən xarici amillərə görə tənzimlənən məkruh əqd anlayışı mövcuddur. Bu cür məkruhluq, işlənmək istənilən günahın dərəcəsinə və ağırlığına görə haramlıq səviyyəsinə də yüksələ bilər. Beləliklə, müqavilə mülkiyyət transferi baxımından keçərli sayılsa da, tərəflər dini baxımdan günahkar hesab olunurlar.
2. Maliki Fiqhində Qadağan Edilən Müqavilə Nümunələri
Maliki fəqihləri tərəflərin pis niyyətindən xəbərdar olduqları təqdirdə hansı ticarət əməliyyatlarının haram və qadağan olduğunu konkret nümunələrlə sistemləşdirmişdirlər:
- Müharibə Şəraitində Olanlara (Hərbilərə) Satışlar: Müsəlmanlarla müharibə vəziyyətində olan qeyri-müsəlmanlara silah, hərbi təchizat, miniklər və onlara hərbi baxımdan güc qatacaq hər hansı bir şeyin satılması qadağandır.
- İnanc və İbadət Mövzusu ilə Bağlı Satışlar:
- Kilsə kimi istifadə edəcəyi qəti olan bir şəxsə ev və ya bina satmaq caiz deyil.
- Xaç hazırlayacağı dəqiq bilinən bir kəsə odun və ya digər taxta məhsullarının satılması haramdır.
- Kilsə zəngi düzəldəcəyi bilinən birinə mis satmaq qadağandır.
- Kilsəyə və ya meyxanəyə çevriləcəyi gözlənilən və ya bilinən bir arazinin (torpağın) satılması caiz deyil.
- Haram Məhsulların İstehsalı üçün Xammal Satışı: Şərab hazırlayacağı (şərab sıxacağı) bilinən bir şəxsə üzüm satmaq qadağandır.
- İnsanın Ləyaqətini və Dinini Təhlükəyə Atan Satışlar:
- Dini həssaslığı olmayan, fitnə-fəsad əhli olan şəxslərə cariyə (qadın qul) satmaq caiz deyil (onların həmin cariyəyə haram yedirməsi və ya pis yollarda istifadə etmə ehtimalına görə).
- Pis yollarda istifadə ediləcəyi bilinən bir gənc kölənin satılması qadağandır.
- Müqəddəs Mətnlərin Satışı: Qurani-Kərimin (mushafın), onun hər hansı bir parçasının və ya hadisə kitablarının bir qeyri-müsəlmana (istər əhli-kitab olsun, istərsə də başqası) satılmasına icazə verilmir.
Müqavilənin Etibarlılıq Statusu
Yuxarıda sadalanan bütün bu ticarət əməliyyatları (üzüm, mis, torpaq, silah və ya müqəddəs kitabların satışı) qanun tərəfindən əngəllənsə və qarşısı alınsa da, Maliki məzhəbində qəbul edilən məşhur rəyə əsasən, əgər bu müqavilələr baş tutubsa, əqd özlüyündə zahiri olaraq səhih və keçərlidir.
Yəni Maliki fəqihlərinə görə, alıcının daxili dünyasındakı pis niyyət və ya malın sonradan haramda istifadə olunması qorxusu, zahirən bütün hüquqi şərtləri yerində olan bir müqaviləni hüquqən tamamilə yox saymağa (batil etməyə) əsas vermir. Alış-veriş tamamlanmış olur, mülkiyyət hüququ hüquqən rəsmi olaraq keçir, lakin günah və haramlıq məsuliyyəti harama şərait yaradan xarici əmələ görə birbaşa tərəflərin dini öhdəliyinə yazılır. Bunun hesabı dünya məhkəməsinə yox axirət məhkəməsinə qalır.
Şafii Məktəbi
İslam borclar hüququnda tərəflərdən birinin günah işləmək və ya haram bir əməli icra etmək niyyəti (qəsdi) ilə müqavilə bağlaması məsələsində Şafi məzhəbi digər hüquq məktəblərindən fərqlənən, olduqca sistemli və maraqlı bir hüquqi baxış bucağı ortaya qoyur. Şafi fəqihlərinə görə, qarşı tərəfin haram niyyətindən xəbərdar olunsa belə, bu cür müqavilələr batil (keçərsiz) sayılmır; onlar hüquqən münəqid (səhih/etibarlı) qəbul edilir, lakin dini baxımdan məkruh hesab olunur.
Şafii məzhəbinin bu məsələdəki təməl prinsiplərini, hüquqi əsaslarını və klassik nümunələrini aşağıdakı şəkildə ətraflı təsnif etmək olar:
1. İmam Şafinin "Zahiri Səhihlik" Prinsipi
Şafii hüquq məktəbinin qurucusu İmam Şafi, müqavilələrin etibarlılığını qiymətləndirərkən zahiri (xarici) əlamətləri əsas götürür. Onun hüquqi metodologiyasının təməl dayanağı bu şəkildə ifadə edilir:
- Töhmət və Şübhəyə Görə Müqavilənin Ləğv Edilməməsi: Zahirən və xarici görünüşü etibarilə bütün şərtləri yerində olan və qanuni görünən heç bir müqavilə, kənardan gələn hər hansı bir şübhə, ehtimal və ya töhmətə görə ləğv edilə bilməz.
- Keçmiş Adətlərin Təsirsizliyi: Tərəflərin keçmişdə qeyri-qanuni işlərlə (məsələn, faizli ticarətlə və ya pis məqsədlər üçün alətlər satmaqla) məşğul olması, onların bağladıqları yeni müqavilənin hüquqi statusuna təsir göstərmir. İmam Şafi keçmiş adətlərə əsaslanaraq yeni bir əməliyyatı ləğv etməyin hüquqən doğru olmadığını bildirir. Əgər yeni qurulan müqavilə zahirən düzgündürsə, onun səhihliyinə hökm verilir.
- Gizli Niyyətlərin Hüquqi Statusu: Əgər tərəflər müqaviləni pozacaq hər hansı bir şərti açıq şəkildə bəyan etməyib, qəlblərində pis bir niyyət gizlədərlərsə, bu gizli niyyət dini cəhətdən məkruh (bəyənilməyən) sayılsa da, zahirən qurulan müqavilənin etibarlılığına zərər vurmur.
2. Şafi Fiqhində Konkret Hüquqi Nümunələr
İmam Şafi bu nəzəriyyəsini gündəlik həyatdan götürülmüş konkret nümunələrlə ətraflı şəkildə əsaslandırır:
- Zülmlə Adam Öldürmək üçün Silah Satılması: Bir şəxsin başqasını haqsız yerə öldürmək məqsədilə qılınc satın alması halında, İmam Şafi bu qılıncı satanın hərəkətinə "haramdır" deməkdən çəkinir. Bunun əsas hüquqi səbəbi odur ki, qılıncı alan şəxsin birbaşa o silahla cinayət törədəcəyi qəti deyil; onun bu əməldən daşınması və ya silahı tamamilə başqa bir halal məqsədlə istifadə etməsi həmişə ehtimal daxilindədir. Sırf fərziyyə, vəhim və töhmətlə hüquqi müqaviləni ləğv etmək olmaz. Lakin bu cür satış mənəvi baxımdan məkruh sayılır.
- Şərab İstehsal Edəcəyi Bilinən Şəxsə Üzüm Satılması: Üzümün şəraba çevriləcəyini bilən satıcının etdiyi bu satış əməliyyatı da eyni qayda ilə tənzimlənir. Satışın özü (şəkli) təmiz və halal bir əməliyyat olduğu üçün müqavilə batil sayılmır. Çünki alıcı həmin üzümü son anda şəraba çevirməkdən imtina edə bilər. Bu səbəbdən, daxili niyyətdən gələn günah ilə müqavilənin öz hüquqi hökmü bir-birindən ayrı qiymətləndirilir.
- Evin Şərab Satılması üçün İcarəyə Verilməsi: Şafi məktəbinə görə, bir qeyri-müsəlmanın (zimminin) müsəlmandan şərab satmaq məqsədilə ev kiralaması halında da icarə əqdi icazəli qəbul edilir. Bunun hüquqi səbəbi (illəti) odur ki, kirayə müqaviləsi evin birbaşa mənfəəti (istifadəsi) üzərində qurulub. Evin istifadəsi isə yalnız şərab satmaqla məhdudlaşmır; kiralayan şəxsin orada digər halal məhsulları da satması hər zaman mümkündür.
3. Şafi Fiqhində "Məkruh" Anlayışının Mahiyyəti
Şafi məzhəbinin bu cür müqavilələrə verdiyi "məkruh" hökmü, sadəcə olaraq "edilməməsi daha yaxşıdır" mənasındakı yüngül bir bəyənilməməni ifadə etmir. Buradakı məkruhluq, əslində harama yaxın, yəni təhrimən məkruh (və ya haram dərəcəsində məkruh) mənasını daşıyır.
İmam Şafi bu fərqləndirmə ilə əxlaqi və dini məsuliyyət mizanını hüquqi nizamdan ayırır. Şəxs pis niyyətinə görə Allah qatında böyük günah qazansa da, onun qurduğu ticarət əməliyyatı şərtlərə uyğun olduğu müddətcə mülkiyyət hüququ baxımından keçərli və qüvvədə qalır.
Hənəfi məktəbi
İslam borclar hüququnda tərəflərdən birinin günah işləmək və ya haram bir əməli icra etmək niyyəti (qəsdi) ilə müqavilə bağlaması məsələsində Hənəfi məzhəbi digər hüquq məktəblərindən fərqlənən, olduqca sistemli, dərin və usuli bir çərçivə ortaya qoyur. Hənəfi fəqihləri bu məsələni təhlil edərkən əsas diqqəti əqdin mövzusuna yönəldir. Hənəfi fəqihləri ticarətə mövzu olan malları iki əsas qismə ayırırlar: üzərində günahın birbaşa icra edildiyi (həqiqi) mallar və dolaylı yolla (istifadəçinin əlavə əməyi sayəsində) harama səbəb olan mallar.
1. Birbaşa Harama Mövzu Olan Malların Satışı (Silah Satışı)
Bu kateqoriyaya fitnə-fəsat törədən, dövlətə üsyan edən və asayişi pozan insanlara silah satılması kimi hallar daxildir. Silah birbaşa hazır alət olduğu üçün onun üzərində əlavə bir işçilik və ya emal aparılmasına ehtiyac yoxdur; alıcı onu əldə etdiyi andan etibarən dərhal günah işdə istifadə edə bilər.
Hənəfi fəqihlərinə görə, bu cür ticarət əməliyyatları dini baxımdan təhrimən məkruhdur. Təhrimən məkruh isə əməli və mənəvi baxımdan haramla eyni səviyyədə qəbul edilir və fərd üzərinə böyük günah yükləyir.
2. Dolaylı Yolla Harama Səbəb Olan Malların Satışı (Üzüm və Torpaq Satışı)
Əgər satılan mal birbaşa harama alət olmursa və onun günaha çevrilməsi üçün alıcının gələcəkdə əlavə bir işçilik, emal və ya fəaliyyət icra etməsi lazımdırsa, bu halda ticarət əməliyyatı struktur olaraq icazəli hesab olunur. Bunun klassik hüquqdakı ən bariz nümunələri aşağıdakılardır:
- Şərab hazırlayacağı bilinən şəxsə üzüm və ya üzüm şirəsinin (şırasının) satılması: İmam Əzəm Əbu Hənifəyə görə bu satış caizdir. Çünki üzüm satmaq birbaşa şərab hazırlamaq mənasını vermir. Burada satıcının əməli ilə haram iş arasına alıcının öz azad iradəsi daxil olur; alıcı Faili-Muxtar (öz ixtiyarı ilə sərbəst qərar verən şəxs) olaraq həmin şirəni şəraba çevirir. İslam hüququndakı "günah bir şəxsdən digərinə keçməz (sirayət etməz)" qaydasına əsasən, günah yalnız həmin əməli bilavasitə işləyən alıcının üzərində qalır. Həmçinin fəqihlər burada səbəb-nəticə əlaqəsinin birbaşa olmadığını, sadəcə satışın şərab istehsalı üzərində birbaşa yaradıcı təsirinin olmadığını vurğulayırlar.
- Kilisə tikəcəyi bilinən birinə torpaq (arsa) satılması: Torpağın özü birbaşa kilisə və ya şirk yeri deyil. Alıcı həmin torpağın üzərində bina ucaldır, daha sonra orada şirk əməlini törədir. Bu səbəbdən, əlaqə dolayı olduğu üçün torpağın satışı da caiz qəbul edilir.
3. Hənəfi Fiqhində "Məkruh Əqd" Anlayışı
Hənəfi məktəbində müqavilənin özündən kənar xarici bir amilə görə yaranan məkruhluq, müqavilənin hüquqi keçərliyinə zərər vurmur. Bunun ən yaxşı nümunəsi Cümə əzanı vaxtında edilən alış-verişdir.
Bu ticarət əməliyyatının həm əsli (təməli), həm də vəsfi (şərtləri) etibarilə heç bir qüsuru yoxdur; lakin cümə namazını gecikdirmək kimi xarici bir dini səbəbə görə əqd məkruh sayılır. Bu cür əqdlər "fasid" əqdlərdən fərqlənir. Yəni, müqavilə şəklən və hüquqən keçərlidir (səhihdir), mülkiyyət hüququ keçirir, lakin dini baxımdan günah və ya məkruhluq daşıyır.
Hənəfi fəqihləri bu incə fərqləndirmə ilə mülki dövriyyənin təhlükəsizliyini qoruyur, insanları fərziyyə və şübhələr üzərindən cəzalandırmaqdan yayınırlar.
Muhəmməd Təqi Osmaninin atasının metodu
Müasir dövrün görkəmli fəqihi Muhəmməd Təqi Osmaninin atası, böyük Hənəfi hüquqşünası Müfti Muhamməd Şəfi Osmani bu mövzuda müstəqil bir risalə qələmə almışdır. O, klassik Hənəfi fiqhi mənbələrində mövcud olan və ilk baxışda dağınıq, bəzən isə bir-biri ilə ziddiyyətli görünən cüzi hökm və mətnləri bir araya gətirərək aydın bir sistem ortaya qoymuşdur.
Məhəmməd Şəfi Osmaninin dərin usuli təhlilləri nəticəsində harama yardım etmək və ya vəsilə olmaq məsələsi iki təməl müstəvidə qətiləşmişdir: Birbaşa (həqiqi) harama vəsilə olmaq və dolaylı (təsəbbübən) harama vəsilə olmaq.
1. Birbaşa Harama Vəsilə Olmaq
Satıcının və ya icarəyə verənin etdiyi əməliyyat ilə reallaşacaq günahın arasındakı əlaqənin tamamilə qırılmaz və aşkar olmasıdır.
Normal şərtlərdə, İslam hüququndakı ümumi qaydaya görə, satıcı ilə günahın arasına öz azad iradəsi ilə qərar verən bir üçüncü şəxs – Faili-Muxtar girdikdə, satıcının üzərindən günah məsuliyyəti qalxır. Məsələn, adi bir bıçaq satıldıqda və alıcı həmin bıçaqla cinayət törətdikdə, satıcının əməli ilə cinayət arasına alıcının azad iradəsi daxil olduğu üçün satıcı günahkar sayılmır. Lakin Müfti Muhamməd Şəfi Osmaniyə görə, aşağıdakı üç xüsusi halda həmin nisbət (əlaqə) heç bir vəchlə qopmur və satıcı birbaşa günaha ortaq (ianəçi) hesab olunur:
- Açıq Qəsd və Niyyət: Satıcı və ya mülkü icarəyə verən şəxs əqdi qurarkən birbaşa həmin haram əməlin icra olunmasını hədəfləyir. Məsələn, evin daxilində içki satılması və ya fuhşiyyat törədilməsi qəsdi ilə mülkün icarəyə verilməsi bu qəbildəndir. Bu pis niyyət ticarətlə birgə mövcud olduğu üçün şəxs birbaşa mənəvi məsuliyyət daşıyır.
- Haramlığın Əqdin Daxilində Şərt Qoşulması: Müqavilə bağlanan zaman haram əməlin törədiləcəyi açıq şəkildə müqavilənin daxili şərti kimi qeyd olunur. Alıcının "mənə bu üzüm şirəsini yalnız şərab hazırlamaq şərtilə sat" deməsi buna nümunədir.
- Yalnız və Yalnız Harama Yarayan Malların Satışı: Satılan və ya icarəyə verilən əşyanın təbiəti etibarilə haramdan başqa heç bir halal istifadə sahəsi yoxdur.
Bu üç vəziyyətin hər birində günah bizzat əqdin özündə kök salmış hesab olunur. Tərəflər sırf belə bir müqavilə qurduqları üçün günahkar sayılırlar; hətta həmin mal sonradan haram yolda istifadə edilməsə belə, əqdin qurulması özlüyündə haramdır və müqavilə keçərsizdir (batildir). Müəllif bu üç növü tək bir qaydaya – "qəsd və niyyətə" bağlayır. Birinci halda qəsd aşkar şəkildə ortadadır, ikinci və üçüncü hallarda isə hökmən və ya manən mövcuddur.
2. Dolaylı Yolla (Təsəbbübən) Harama Vəsilə Olmaq
Əgər bağlanan müqavilədə yuxarıda qeyd olunan üç xüsusi şərt (birbaşa qəsd, əqddə haram şərt və ya yalnız harama yarayan mal) mövcud deyilsə, lakin satılan məhsul dolayı yolla günahın işlənməsinə şərait yaradırsa, bu əməliyyat dolaylı harama vəsilə olmaq kateqoriyasına daxil edilir. Məsələn, gələcəkdə şərab hazırlayacağı ehtimal edilən şəxsə adi üzümün satılması, musiqiçi cariyənin satılması və ya evin məbədə çevriləcəyini ehtimal edərək kirayə verilməsi bu qisimdəndir.
Müfti Məhəmməd Şəfi Osmani təsəbbübün də öz daxilində üç dərəcəyə (səviyyəyə) bölündüyünü və hökmün buna görə dəyişdiyini bəyan edir:
- Təhrikedici Səbəb (Muhərrik): İnsanı birbaşa günah işləməyə sövq edən, təhrik edən səbəblərdir. Qurani-Kərimin ayələrində (məsələn, başqalarının batil ilahlarını söyməyin qadağan edilməsi, çünki bu təhrik onların da Allaha söyməsinə gətirib çıxarır) buyurulduğu kimi, bu cür təhrikedici səbəb olmaq qəti şəkildə haramdır.
- Yaxın Səbəb: Satılan malın üzərində heç bir əlavə emal və ya işçilik aparmadan, onu birbaşa mövcud vəziyyəti ilə günahda istifadə etmək mümkündürsə, bu yaxın səbəbdir. Üsyançılara və terror qruplaşmalarına hazır silah satmaq buna ən bariz nümunədir. Satıcı bu vəziyyəti bildiyi təqdirdə, edilən müqavilə haram (təhrimən məkruh) hesab olunur.
- Uzaq Səbəb: Alıcının günah işləməsi üçün satılan malın üzərində mütləq şəkildə əlavə işçilik aparması, emal prosesi həyata keçirməsi lazımdırsa, bu uzaq səbəbdir. Məsələn, üsyançılara silah düzəltmələri üçün xam dəmir satılması bu kateqoriyadadır. Çünki dəmir birbaşa silah deyil, onun silah olması üçün əlavə əməyə ehtiyac vardır. Bu halda səbəb zəiflədiyi üçün əqd tənzihən məkruh (yüngül məkruh) sayılır.
Müasir Məsələlərin İzahı və Tətbiqi
Müfti Məhəmməd Şəfi Osmaninin bu usuli təsnifatı müasir dövrün ən çətin maliyyə və texnoloji məsələlərini asanlıqla həll etməyə imkan verir:
- Binaların Faizli Banklara Satılması və ya İcarəsi: Əgər mülk sahibi binanı banka satarkən birbaşa bankın faiz əməliyyatlarına kömək etməyi qəsd edirsə və ya müqaviləyə "faizli əməliyyatların aparılması" barədə açıq şərt qoyulursa, əqd batildir və qazanc haramdır. Bank şöbəsi açmaq üçün binanın kiralandığı məlumdursa, bu yaxın səbəb sayılaraq təhrimən məkruh qəbul edilir. Lakin bina banka faiz əməliyyatları üçün deyil, sadəcə arxiv, kadr şöbəsi, mutfak (mətbəx) və ya yeməkxana kimi faizdən kənar xidmətlər üçün verilirsə, bu uzaq səbəb sayılır və ticarətə icazə verilir.
- Proqram Təminatının Satışı: Əgər proqram təminatı yalnız və yalnız faiz hesablamaları üçün hazırlanıb satılırsa, bu, üçüncü növə (yalnız haram yolda istifadə edilən mal) daxil olaraq haram və hükümsüzdür. Lakin proqram ümumi təyinatlıdırsa, yəni həm halal mühasibat, kadr, anbar əməliyyatlarını həyata keçirir, həm də daxilində faiz hesablamaları apara bilirsə, satıcının birbaşa harama kömək niyyəti olmadığı üçün müqavilə səhih (etibarlı) sayılır və yalnız məkruh hesab olunur.
Müfti Məhəmməd Təqi Osmaninin Yekun Qənaəti
1. Birbaşa Haram Niyyətli Əqdlərin Hüquqi Statusu üzrə Seçimi
Təqi Osmani, birbaşa harama niyyət edildiyi hallarda qurulan müqavilələrin hüquqi keçərliliyi barədə fəqihlər arasında yaranan mübahisədə müqavilənin batil (etibarsız) olması görüşünü mənimsəmişdir.
İslam hüququnda bu cür əqdlərin haramlığı qəbul edilsə də, onların hüquqi cəhətdən tamamilə batil sayılması, yoxsa "fasid" (müəyyən qüsurla qurulmuş) qəbul edilməsi barədə fərqli hüquqi yanaşmalar mövcuddur. Məhəmməd Təqi Osmani bu məsələdə əqdin birbaşa batil olması və heç bir şəkildə münəqid olmaması (qüvvəyə minməməsi) görüşünü mənimsəyir. Beləliklə, satıcı ilə alıcı arasında birbaşa günah niyyəti mövcuddursa, o müqavilə hüquqən yox hökmündədir, mülkiyyət hüququ keçirmir və qazanılan pul halal sayılmır.
2. Müasir İqtisadi Münasibətlərə Dair Yekun Nəticələr
Müəllif, bu klassik prinsipləri müasir maliyyə və texnologiya dünyasının ən çox mübahisə doğuran iki sahəsinə tətbiq edərək yekun hökmləri müəyyən etmişdir:
- Binaların Faizli Banklara Satılması və ya İcarəsi: Təqi Osmaninin yekun rəyinə görə, əgər mülk sahibi binasını faiz əməliyyatları aparan banka satarkən və ya icarəyə verərkən birbaşa banka kömək etməyi qəsd edirsə və ya müqavilə daxilində "faizli əməliyyatlar üçün istifadə olunacaq" deyə açıq şərt qoyursa, bu əqd batildir və qazanılan gəlir haramdır. Burada o, müasir ticarət üçün olduqca mühüm bir hüquqi təfsir irəli sürür: Bankın şöbə açmaq məqsədilə hər hansı bir binanı satın alması və ya kirayələməsi, elə onun "mən burada faizli əməliyyatlar həyata keçirəcəyəm" deyə açıq-aşkar bəyan etməsi ilə eyni statusdadır. Bunun müqavilə mətnində yazılıb-yazılmamasının heç bir fərqi yoxdur; bank şöbəsinin fəaliyyət məqsədi məlum olduğu üçün bu, birbaşa yaxın səbəb sayılır. Lakin, əgər bina banka faiz əməliyyatlarından uzaq olan arxiv, mətbəx, yeməkxana və ya kadr şöbəsi kimi halal və inzibati sahələr üçün verilirsə, bu uzaq səbəbə aid edilərək icazəli qəbul olunur.
Yekun Qənaət: "Təxric" Metodunun Gücü
Məhəmməd Təqi Osmaninin gəldiyi ən mühüm metodoloji nəticə odur ki, İslam hüququnda harama vasitə və ya səbəb olmaq mövzusu kortəbii şəkildə deyil, yalnız bu sistemli meyarlarla qiymətləndirilməlidir. Atasının risaləsində ortaya qoyulan bu mükəmməl ölçülər, müasir qlobal iqtisadiyyatda hər gün qarşılaşdığımız saysız-hesabsız yeni və mürəkkəb məsələləri təxric etmək (onlardan düzgün fıqhi hökm çıxarmaq) üçün ən etibarlı və dayanıqlı hüquqi bünövrədir. Bu sistem sayəsində müsəlman ticarətçilər həm iqtisadi fəaliyyətlərini sərbəst şəkildə davam etdirə, həm də dini-əxlaqi məsuliyyətdən qoruna bilirlər.
Qeyd: Ətraflı məlumat üçün Dr. Ozat Şəmşiyev tərəfindən təqdim edilən "Fiqhül-Büyu" oxumalarına baxa bilərsiniz. Qeyd edək ki, bu 2 cildli əsər dövrümüzün böyük hədis və fiqh alimlərindən olan Muhamməd Taqi əl-Osmaninin maliyyə münasibətləri (maliyyə müamilatı) sahəsində qələmə aldığı mühüm əsərdir. Kitab dörd məzhəbə əsasən və bəzi Qərb dövlətlərinin ticarət hüququ ilə müqayisəli şəkildə yazılmışdır. Bu tədqiqatın ən bariz xüsusiyyəti İslam iqtisadiyyatı sahəsindəki aktual məsələlər və maliyyə yeniliklərini də nəzərə alaraq, dörd məzhəbin mötəbər mənbələrində yer alan "Kitabul-Büyu" (Ticarət bölməsi) fəsillərini bir araya gətirməsidir.
© Halal Ekosistem