Riba, onun növləri və müasir nümunələr

İslam hüququnda sələm (riba) iki əsas kateqoriyaya bölünür: Riba əl-Nəsiə (borc sələmi) və Riba əl-Fadl (ticarət sələmi). Bu iki anlayış arasındakı fərqi ən sadə şəkildə "zaman" və "miqdar" faktorları ilə izah etmək olar.

1. Riba əl-Nəsiə (Gecikmə faizi)

Bu, klassik və ən çox tanınan sələm növüdür. Borc verilən məbləğin geri qaytarılma müddəti uzandıqca, həmin məbləğin üzərinə əlavə faiz qoyulmasıdır. Buradakı artım (faiz/riba) zaman müqabilində alınır.

Xüsusiyyəti: Müqavilə bağlanan zaman artım əvvəlcədən müəyyən edilir.
Müasir qarşılığı: Bank kreditləri, gecikmiş borca görə tətbiq olunan faizlər.
Misal: Sənə bu gün 1000 AZN borc verirəm, bir ay sonra mənə 1100 AZN qaytaracaqsan. Aradakı 100 AZN "Riba əl-Nəsiə"dir.

2. Riba əl-Fadl (Artıqlıq Sələmi)

İslam hüququnda Riba əl-Fadl eyni cinsdən olan malların mübadiləsi zamanı bir tərəfin digərindən daha çox miqdar alması deməkdir. Bu növ sələm borc müqavilələrində deyil, eyni növ malların bir-biri ilə mübadiləsi (barter) zamanı yaranır. Peyğəmbər aleyhissalamın qeyd etdiyi 6 mal (qızıl, gümüş, buğda, arpa, xurma, duz) üzərindən izah olunur.

Xüsusiyyəti: Eyni cinsdən olan malların mübadiləsində bir tərəfin digərindən miqdarca çox mal almasıdır.
Məqsədi: Sələmə aparan yolları bağlamaq (Səddi-zərai).
Misal: 10 qram 750 əyarlı qızılı verib, yerindəcə 12 qram 585 əyarlı qızıl almaq. Keyfiyyət fərqinə baxmayaraq, eyni cinsli mallarda miqdar fərqi (12 > 10) "Riba əl-Fadl" sayılır.

Məzhəblər arasındakı əsas fərq bu qadağanın "illət"i (səbəbi), yəni hansı xüsusiyyətinə görə bir malın sələm malı sayılması barədədir.

Dörd böyük məzhəbin bu məsələyə yanaşması:

1. Hənəfi Məzhəbi

Hənəfilərə görə, bir malda riba (sələm) yaranması üçün iki şərt olmalıdır: Cins birliyi və Ölçülə bilən olması (çəki və ya həcm ilə).

İllət: Vəzn (çəki ilə satılanlar) və ya Keyl (həcm, litr/qab ilə satılanlar).
Nəticə: Əgər bir mal kilo ilə və ya litr ilə satılırsa (məsələn, dəmir, mis, yağ), eyni cinsi bir-biri ilə dəyişdirərkən miqdar bərabər olmalıdır. Əks halda Riba əl-Fadl yaranır.
Məsələn: 10 kq keyfiyyətli dəmir verib, 12 kq aşağı keyfiyyətli dəmir almaq hənəfilərə görə sələmdir.

2. Şafei Məzhəbi

Şafilər məsələyə daha çox malın mahiyyəti (nə üçün istifadə edilməsi) nöqteyi-nəzərindən baxırlar.

İllət: "Nəqdiyyə" (pul olma xüsusiyyəti - qızıl/gümüş) və "Mət'umat" (qida olması).
Nəticə: Yalnız qızıl, gümüş və insanların qidası olan şeylərdə Riba əl-Fadl ola bilər.
Məsələn: Şafilərə görə, dəmir və ya mis qida olmadığı və pul sayılmadığı üçün, onları fərqli miqdarlarda dəyişmək sələm sayılmır (əlbəttə ki, söhbət barterdən gedir). Lakin 1 alma verib 2 alma almaq (hər ikisi qida olduğu üçün) sələmdir.

3. Maliki Məzhəbi

Malikilər Şafilərə yaxın olsalar da, qida məsələsində daha spesifik bir şərt qoyurlar.

İllət: Qızıl-gümüş üçün "qiymət" olması; qidalar üçün isə "müqtat" (əsas qida vasitəsi olması) və "muddəxar" (saxlanıla bilən, xarab olmayan) olması.
Nəticə: Əgər bir qida əsas ruzi deyilsə və ya tez xarab olursa (məsələn, tərəvəzlər, bəzi meyvələr), onlarda Riba əl-Fadl yaranmaz.
Məsələn: Malikilərə görə, 1 kq turpu 2 kq turpla dəyişmək olar, çünki turp anbarlanıb uzun müddət saxlanılan əsas qida növü deyil.

4. Hənbəli Məzhəbi

Hənbəli məzhəbində iki fərqli rəy olsa da, ən məşhur rəy Hənəfi məzhəbinə yaxındır.

İllət: Çəki (vəzn) və ya həcm (keyl) ilə ölçülən hər bir şey.
Fərq: Bəzi hənbəli alimləri həm çəki/həcm, həm də qida olma şərtini eyni anda axtarırlar.

Önəmli Qeyd: Bütün bu müzakirələr eyni cinsli malların mübadiləsinə aiddir (məsələn, buğda ilə buğda). Əgər malların cinsi fərqlidirsə (məsələn, buğda verib arpa almaq), miqdar fərqi sərbəstdir, lakin mübadilə o andaca (nəqd) həyata keçirilməlidir.

Müasir Dövrdə Riba örnəkləri

Modern iqtisadiyyatda Riba əl-Fadl (miqdar fərqindən yaranan sələm) klassik dövrlə müqayisədə daha mürəkkəb formalarda qarşımıza çıxır. Xüsusilə AAOIFI standartlarını və müasir bankçılıq praktikalarını nəzərə alsaq, bu mövzu hələ də aktuallığını qoruyur.

1. Valyuta Mübadiləsi (Sərf Əməliyyatları)

Müasir kağız pullar klassik fiqdəki "fülus" (mis pullar) və ya "nəqdeyn" (qızıl-gümüş) kateqoriyasına aid edilir. Beynəlxalq Şəriət Standartlarına (məsələn, AAOIFI Standart No: 1) görə, eyni növ valyutanın mübadiləsi zamanı miqdar fərqi qadağandır.

Nümunə: Köhnə və ya cırılmış 100 dollarlıq əskinası verib, qarşılığında "təzə və ya xırda olduğu üçün" 95 dollar almaq Riba əl-Fadl hesab olunur. Çünki eyni cinsli pullarda (USD-USD) həm bərabərlik, həm də dərhal təslim şərtidir.
Fərqli valyutalar: Manat verib Dollar aldıqda miqdar fərqi (məzənnə) sərbəstdir, lakin mübadilə nəğd (spot) olmalıdır.

2. Qızıl və Zərgərlik Məmulatları

Bu, müasir dövrdə ən çox rast gəlinən və müzakirə edilən məsələlərdən biridir.

Nümunə: Köhnə (işlənmiş) qızılı zərgərə verib, üzərinə "işçilik haqqı" (ustalıq pulu) əlavə edərək daha az miqdarda yeni qızıl almaq.
Şəriətin mövqeyi: Klassik alimlərin əksəriyyətinə görə, qızılın işlənməsi onun "nəğd" (pul) xüsusiyyətini dəyişmir. Buna görə də çəki fərqi qadağandır.
AAOIFI-nin yanaşması (Standart No: 57): Müasir ehtiyacları nəzərə alaraq, bəzi fətvalarda qızıl artıq bir "mal" (əmtəə) kimi görülsə də, əksər alim hələ də bu əməliyyatın iki mərhələdə (əvvəlcə köhnəni satıb pulu almaq, sonra yenisini həmin pulla almaq) həyata keçirilməsini tövsiyə edir ki, Riba əl-Fadl şübhəsi qalmasın.

3. Rəqəmsal Aktivlər və Kriptovalyutalar

Kriptovalyutaların bir-biri ilə mübadiləsi zamanı Riba əl-Fadl məsələsi gündəmə gəlir.

Nümunə: 1 "Wrapped Bitcoin" (WBTC) verib, 1.0001 Bitcoin (BTC) almaq.
Təhlil: Əgər bu aktivlər eyni "cins" (alt struktur olaraq eyni aktivə bağlı) sayılarsa, aradakı cüzi miqdar fərqi sələm riski daşıyır. Burada alimlərin "illət" (səbəb) yanaşması işə düşür: Bu aktivlər puldur (şafilər/malikilər kimi) yoxsa ölçülə bilən maldır (hənəfilər kimi)?

4. Əmtəə Barteri

Xüsusilə kənd təsərrüfatı və enerji sektorunda "swap" (dəyiş-düyüş) əməliyyatlarında Riba əl-Fadl ehtimalı var.

Nümunə: Bir logistika şirkətinin əlindəki 1000 litr yüksək keyfiyyətli dizel yanacağını digər şirkətin 1100 litr daha aşağı keyfiyyətli dizeli ilə dəyişməsi.
Məzhəb fərqi:
- Hənəfi və Hənbəlilərə görə: Yanacaq litr (həcm) ilə ölçüldüyü üçün bu, birbaşa Riba əl-Fadldır. Keyfiyyət fərqinə baxılmır, miqdar bərabər olmalıdır.
- Şafi və Malikilərə görə: Yanacaq bir "qida" deyil. Buna görə də miqdar fərqi ilə dəyişdirilməsi (əgər hər iki tərəf razıdırsa) sələm sayılmır.

Müasir Ticarətdə Bu Riskdən Necə Qorunmaq olar?

İslam maliyyə qurumları və AAOIFI standartları bu problemi həll etmək üçün "İki Müstəqil Müqavilə" prinsipini təklif edir:

Birinci mal bazar qiyməti ilə nağd satılır.
Əldə olunan pulla ikinci mal müstəqil şəkildə alınır.

Bu yolla "eyni cinsli malların qeyri-bərabər mübadiləsi" (Riba əl-Fadl) təhlükəsi aradan qalxır.