Müasir dövrdə rəqəmsal ödəniş sistemləri və elektron pul kisələri (e-wallets) gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Lakin bu platformaların təklif etdiyi müxtəlif kampaniyalar, hədiyyələr və "cashback"lər tez-tez istifadəçilərdə halallıqla bağlı suallar yaradır. Bu məqaləmizdə konkret bir nümunə üzərindən rəqəmsal ödənişlərin İslam maliyyə hüququndakı yerini təhlil edirik.
❓ Sual 1: "Azercell-in Akart tətbiqində aylıq hər 50 AZN ödənişə görə 1GB internet paketi hədiyyə edilir. Həmçinin, bu karta 'Card to Card' (C2C) edərkən sistemdə alıcı kimi PAŞA Bankın adı yazılır. Bu cür tətbiqlərdən istifadə etmək və verilən hədiyyəni almaq caizdirmi?"
1. "Ödəniş" (Xərcləmə) Müqabilində Verilən Hədiyyə
Əgər siz "Akart" vasitəsilə 50 AZN məbləğində hər hansı bir xidmət və ya mal alırsınızsa (məsələn, kommunal ödəniş, market alış-verişi, mobil balans artırımı və s.) və Azercell bunun müqabilində sizə 1GB internet hədiyyə edirsə, bu icazəlidir. Amma haram ola biləcək nüans var.
- Fiqhi Əsası: Bu halda tətbiq edilən mexanizm İslam hüququnda "Hibə" (hədiyyə) və ya marketinq təşviqi adlanır. Siz bir xidmət alırsınız (və ya ödəniş edirsiniz), şirkət isə öz infrastrukturundan istifadə etdiyiniz üçün (şirkətə komissiya qazandırdığınıza görə) mənfəətinin bir hissəsini sizə xidmət (internet) şəklində qaytarır. Burada birbaşa faiz (riba) və qumar yoxdur, çünki ortada borc münasibəti deyil, ticarət/xidmət münasibəti var.
2. Sırf "Balans Artırımı" Müqabilində Verilən Hədiyyə
Əgər hədiyyə sadəcə karta 50 AZN mədaxil etdiyiniz (pul yüklədiyiniz) və o pulu xərcləmədən kartda saxladığınız üçün verilirsə bu faiz riski yaradır.
- Fiqhi Əsası: İslam hüququnda banka və ya elektron pul kisəsinə yatırılan pul "Qərz" (borc) hesab olunur. Qaydaya əsasən: "Mənfəət gətirən hər borc faizdir". Ona görə də cari hesablara yüklədiyiniz pullar müqabilində sizə verilən əlavə hədiyyə və ödənişləri qəbul etməyin və dayandırın.
3. PAŞA Bankın Rolu və Card-to-Card Məsələsi
"Akart" və ya bu kimi digər rəqəmsal kisələr (məsələn, m10) müstəqil bank deyillər. Azərbaycan Mərkəzi Bankının qaydalarına əsasən, elektron pul buraxmaq və kart emissiya etmək üçün arxada mütləq lisenziyalı bir bank dayanmalıdır.
- Azercell-in "Akart" layihəsinin maliyyə və texnoloji tərəfdaşı PAŞA Bankdır. Sizin "Akart"-daki pulunuz PAŞA bankda saxlanılır və bank o pullardan istifadə edir.
- Siz "Card to Card" edərkən sistemin arxa fonunda PAŞA Bankın tranzit hesabları işləyir, buna görə də alıcı kimi PAŞA Bank görünür.
- Sizin PAŞA Bankın xidmətindən tranzit (vasitəçi) olaraq istifadə etməyinizdə fiqhi baxımdan problem yoxdur. Sizin əməliyyatınız PAŞA Bankdan faizli kredit almaq və ya onlara faizə pul vermək deyil, sadəcə onların ödəniş infrastrukturundan istifadə etməkdir.
Burada başqa bir sual yarana bilər. Əgər məndən əlavə faiz və ya komissiya tutulmursa, bank (PAŞA Bank) və ya Azercell bu işdən nə qazanır?" Bu sualın cavabı müasir maliyyə texnologiyalarının (FinTech) və rəqəmsal bankçılığın əsas biznes modelində gizlidir.
İGəlin onların nədən və necə qazandığını 4 əsas maddə ilə izah edək:
1. Ticarət Obyektlərindən Alınan Komissiya
Siz "Akart" vasitəsilə hər hansı bir marketdə, restoranda və ya onlayn platformada 50 AZN ödəniş etdikdə, kartınızdan düz 50 AZN çıxır. Lakin həmin məbləğin hamısı marketin (satıcının) hesabına getmir.
- Satıcı qəbul etdiyi hər rəqəmsal ödənişə görə bank sisteminə (təqribən 1.5% - 2.5% arası) komissiya ödəyir.
- Yəni siz 50 AZN ödəyəndə PAŞA Bank və Azercell həmin satıcıdan təxminən 0.75 - 1 AZN komissiya (xidmət haqqı) qazanır.
- Buna xidmət haqqı və ya "Vəkalət haqqı" deyilir. Bank sizdən yox, ödəniş infrastrukturunu təmin etdiyi üçün satıcıdan pul qazanır.
2. Müftə Likvidlik və Pul Kütləsinin İdarə Edilməsi
Siz və sizin kimi yüz minlərlə istifadəçi ödəniş etmək üçün "Akart"a (və ya digər elektron pul kisələrinə) pul yükləyir. Bəzən bu pul dərhal xərclənmir, 1 gün, 1 həftə və ya 1 ay kartda qalır.
- Hər kəsin kartında qalan kiçik məbləğlər (məsələn, hərəsində 20 AZN) toplanaraq bankın hesablarında milyonlarla manatlıq "müftə" (və ya çox ucuz) pul kütləsi yaradır.
- Bank bu böyük likvidliyi özünün digər maliyyə əməliyyatlarında istifadə edir. Onlar sizə faiz ödəmədən nəhəng bir kapitala çıxış əldə edirlər.
3. Çarpaz Satış və Müştəri Qazanmaq
Bu gün bazarda bir bankın yeni bir müştəri cəlb etməsi üçün çəkdiyi reklam və marketinq xərci olduqca yüksəkdir.
- PAŞA Bank "Akart" layihəsi ilə Azercell-in milyonlarla abunəçisinə birbaşa çıxış əldə edir.
- Siz bu gün o tətbiqə sadəcə 50 AZN yükləyirsiniz, lakin bank sizi artıq öz ekosisteminə salıb. Gələcəkdə siz o tətbiq vasitəsilə sığorta ala, biznes hesabı aça və ya bankın digər pullu/komissiyalı xidmətlərindən istifadə edə bilərsiniz. Bank sizi "tutmaq" üçün bu gün o 1GB internetin xərcini öz üzərinə götürür.
4. Azercell üçün 1GB İnternetin Real Dəyəri
Bəs niyə məhz 1GB internet verilir, niyə nağd pul (cashback) verilmir?
- Çünki telekommunikasiya şirkətləri üçün (infrastruktur və antenalar artıq qurulduqdan sonra) əlavə 1GB internet istehsal etməyin marginal xərci demək olar ki, sıfırdır. Yəni şirkət üçün o 1GB-ın maya dəyəri 1 qəpik belə deyil. Amma müştərinin gözündə onun dəyəri (paket kimi alanda) bəlkə də 2-3 manatdır. Şirkət maya dəyəri olmayan bir rəqəmsal məhsulu hədiyyə edərək sizi həm öz tətbiqinə, həm də öz nömrənizə (Azercell şəbəkəsinə) daha da sıx bağlamış olur.
Konkret Nəticə: Bank sizin əməliyyatınızdan faiz deyil; infrastruktur xidməti haqqı (satıcıdan alınan komissiya), böyük məlumat bazası (Data) və ucuz likvidlik (pul kütləsi) qazanır. Bu iqtisadi model tərəflər üçün çox sərfəlidir mexanizm olsa da halallıq baxımından risklidir. Niyə?
Çünki PAŞA Bank (və ya digər istənilən ənənəvi bank) sizin kartda saxladığınız o pulu (likvidliyi) götürüb başqalarına faizli kredit kimi verir və bundan böyük qazanc əldə edir.
❓Buradan isə 3-cü sual ortaya çıxır:
İslam hüququna (fiqhinə) görə, əgər bir şəxsə verdiyiniz borcun qəti olaraq haram bir işdə (faizə vermək, alkoqol almaq, qumar və s.) istifadə ediləcəyini dəqiq bilirsinizsə, o şəxsə borc vermək olarmı?
Cavab: Qətiyyən olmaz, caiz (halal) deyildir.
Bu məsələnin dini və hüquqi əsaslarını aşağıdakı 3 təməl prinsip üzərindən izah etmək olar:
1. "Günaha Yardım Etmək" Qadağası
Halallıq standartlarında təməl bir qayda: Haramı işləmək günah olduğu kimi, o haramın işlənməsinə bilərəkdən şərait yaratmaq və vasitəçi olmaq da günahdır.
Bunun ən böyük dəlili Qur`anın Maidə surəsinin 2-ci ayəsidir:
"...Yaxşılıq etməkdə və pislikdən çəkinməkdə (təqvada) bir-birinizə kömək edin. Günah iş görməkdə və düşmənçilikdə bir-birinizə kömək etməyin..."
Əgər siz ona borc verməsəniz o şəxs gedib faiz əməliyyatı edə və ya alkoqol ala bilməyəcəksə (yaxud bunu etməsi çətinləşəcəksə), sizin verdiyiniz pul birbaşa o günahın "yanacağı" hesab olunur. Siz pulu xeyir məqsədilə versəniz belə, nəticəni bildiyiniz üçün məsuliyyət daşıyırsınız.
2. Pisliyə Gedən Yolların Bağlanması (Səddü-Zərai)
İslam hüququnda məşhur bir fiqhi qayda var: "Harama aparan vasitə də haramdır." Məsələn, üzüm satmaq özlüyündə tamamilə halaldır. Lakin İslam alimləri yekdil olaraq bildirirlər ki, əgər bir şəxsin o üzümdən şərab çəkəcəyini (alkoqol hazırlayacağını) dəqiq bilirsinizsə, ona üzüm satmaq haramdır. Eyni məntiq borc pul üçün də keçərlidir: Pul vermək halaldır, lakin içki alınacağını və ya faizə veriləcəyini bilərək vermək haramdır.
3. "Dəqiq Bilmək" (Yəqinlik) Faktoru
Sizin sualınızdakı ən önəmli nüans "dəqiq bilmək" ifadəsidir. İslam hüququnda insanın niyyətinə görə hökm fərqlənir:
- Dəqiq bilirsinizsə: Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, vermək qətiyyən olmaz.
- Qüvvətli şübhə varsa: Adamın həyat tərzi yalnız haram üzərindədirsə (məsələn, peşəkar sələmçidirsə və ya xroniki alkoqol asılılığı varsa) və pulu nəyə xərcləyəcəyi bəllidirsə, yenə borc vermək məkruh (bəyənilməyən) və ya haram sayılır.
- Xəbəriniz yoxdursa və ya sadəcə zəif şübhədirsə: Əgər şəxs sadəcə "ehtiyacım var" deyib pul istəyirsə və siz onun bununla nə edəcəyini bilmirsinizsə, borc vermək halaldır və savabdır. İslam bizdən insanların gizli niyyətlərini araşdırmağı tələb etmir.
Belə bir vəziyyətlə qarşılaşdıqda, pulu verməkdən imtina etmək həm öz dini məsuliyyətinizi (axirətinizi) qorumaqdır, həm də qarşı tərəfi o günahı işləməkdən uzaqlaşdırmaq (və ya ən azından onun günahına ortaq olmamaq) baxımından önəmlidir.
❓Bəs bankların bizdən aldıqları borcu haram məqsədlər üçün istifadə edəcəyini dəqiq bilmirik mi.
Tranzit (Avans) və Depozit Fərqi: Məhdudiyyət Şərti
İslam alimləri bank kartlarından istifadəyə şərtsiz (limitsiz) halallıq vermirlər.
Fiqhin qoyduğu çox sərt bir sərhəd var: Əgər siz Akarta və ya maaş kartına sadəcə gündəlik/aylıq ehtiyacınız (ödənişlər) qədər pul qoyursunuzsa və bu pul orada tranzit məqsədilə durursa, bu zərurətdən ötrü halaldır. LAKİN, əgər siz böyük bir məbləği (məsələn, ehtiyacınız olmayan 1,000 AZN-i) sırf evdə qalmamaq üçün və ya başqa səbəbdən aylarla, illərlə heç bir zərurət olmadan o bankın cari hesabında saxlasanız, alimlərin böyük əksəriyyətinə görə bu artıq günahdır (haramdır). Çünki artıq "zərurət" bəhanəsi aradan qalxır və siz bilə-bilə öz böyük kapitalınızı bankın faiz əməliyyatları üçün havayı "yanacaq" kimi təqdim etmiş olursunuz.
© Halal Ekosistem