Azeri (Məhəmməd Əmin Rəsulzadə), Odlu yurd, Nisan 1929 il:1, No2,
Beynəlmiləl cahan petrol rəqabəti yeni bir hadisəylə zənginləşdi.
Müttəhid (birləşmiş) İngilis - Amerikan petrol şirkətilə sovetlər arasında Azərbaycan petrollarına aid bir müqavilə əqd edildi. Mətbuata keçən məlumata görə, ildə 1.000.000 ton petrol alacaqmış. Müharibədən əvvəlki petrol fiyatını (qiymətini) nəzərə alırsaq, bu müamələ nəticəsində Sovetlər İngiltərədən sənəvi (ildə) azı 30.000.000 rublə miqdarında bir para təhsil edəcəklərdir (pul qazanacaqlar).
Amerikalı "İstandart-Oyl" (niyocersi) şirkətilə bilitilaf işbu müamələyi icra edən ingilis trestinə bu işi idarə edən məruf (məşhur) ser Henri Diterdinqin təmsil etdiyi İngilis-Holand petrol şirkəti "Royal-Doç-Sel" ilə "Anqlo-Perşen" və "Anqlo-Amerikan" şirkətləri də daxildir. "Anqlo-Perşen" şirkətinin yarı rəsmi bir hökumət şirkəti olduğunu nəzərə alırsaq, bu ticarətdə bizzat ingilis hökumətinin də iştirak etdiyini qəbul etməliyiz.
"Royal-Doç" şirkətilə bilxassə sovetlərdən aldığı Azərbaycan nefti sayəsində Hindistan, Misir də daxil olduğu halda, Yaxın Şərqdə və hətta İngiltərə adalarında belə rəqabət edən "İstandart-Oyl"ə qarşı mücadilə halında ikən ser Diterdinq sovet petroluna "haram" mal namını taxmışdı, şimdi isə bu "haram" mal ticarətinə sadə "ser" deyil, yuxarıdakı mülahizə ilə İngiltərə hökuməti də bir növ iştirak etmiş oluyor. Zatən "R. Doç" müdiri vaxtiylə "haram" deyə elan etdiyi "qanlı" və "çalınmış" bolşevik petrollarını sonradan bizzat almaya başlayınca, dünkü "haramı" bu gün "halal" edən şeyin İngiltərə hökumətinin əmri olduğunu ələnən söyləmişdi.
izah: Əvvəlcə ingilis "Royal-Doç" şirkətinin rəhbəri ser Henri Diterdinq amerikalı rəqibi "İstandart-Oyl" (Standard Oil) şirkəti ilə mübarizə aparırdı. Amerika şirkəti Sovet İttifaqından (əsasən Bakıdan) ucuz neft alaraq Hindistan, Misir, Yaxın Şərq və hətta İngiltərənin özündə "Royal-Doç"u sıxışdırırdı. Rəqabətdə uduzan ser Diterdinq sovet neftini pisləmək üçün ona "haram", "qanlı" və "oğurlanmış (çalınmış) bolşevik malı" adını qoymuşdu (çünki sovetlər hakimiyyətə gələndə xarici şirkətlərin neft mədənlərini milliləşdirmişdi, yəni əllərindən almışdı). Lakin sonradan vəziyyət dəyişir. İndi həmin ser Diterdinq və onun ingilis tərəfdaşları özləri də sovet neftini almağa və bu ticarətdən pul qazanmağa başlayırlar. Müəllif qeyd edir ki, əgər bu ticarətdə İngiltərənin yarı rəsmi şirkətləri də iştirak edirsə, deməli, prosesə birbaşa İngiltərə hökuməti də ortaqdır. Sonda isə vurğulanır ki, ser Diterdinq özü də bunu gizlətməyib. O, açıq şəkildə (alənən) etiraf edib ki, dünən "haram və qanlı" dediyi malı bu gün "halal" edən, yəni onu almağa icazə verən şey elə İngiltərə hökumətinin əmri (siyasi maraqları) olmuşdur.
Bu dəfəki təbiyəsində ser Diterdinq "haramı" "halala" çevirmək üçün "hökumətin əmrindən" başqa, bir də sabiq mülk sahiblərilə "halallaşmaq" üsulunu kəş eyləmişdir. Alınan petrolun fiyatından yüzdə beşi bolşeviklər tərəfindən tənzil olunacaq və bundan hasil olan para ilə petrolun sabiq sahibləri razı salınacaqdır! Bolşeviklər verdikləri bəyanatlarında sabiq sahiblər üçün qətiyən bir haq tanımadıqlarını elan ediyorlarsa da, yüzdə beş "tücari" bir iskonto yapdıqlarını inkar edəmiyorlar. Diterdinq isə əvvəlcə verdiyi söz əsasında mülk sahiblərinin bu tənzilat hesabından razı ediləcəklərini rəsmi bır təbliğlə təsdiqləməkdədir. Sabiq xüsusi petrol istehsalının yüzdə 75-i "Royal-Doç" ilə "İstandart" şirkətləri əlində olduğuna nəzərən, bu "halallaşma”dan dəxi "serlər" pək o qədər ziyan görməzlər. Bu müamələdə bir təhlükə varsa, o da yüzdə beşlə halallaşayım derkən, sabiq petrol ərazisinin yüzdə yüz bütün mülkiyət haqlarını əldən verə bilmək ehtimalıdır.
izah: Ser Diterdinq dünən "haram" (oğurlanmış) dediyi sovet neftini bu gün rahatlıqla ala bilmək üçün təkcə "hökumətin əmri" ilə kifayətlənmir, yeni bir üsul tapır: köhnə mülk sahibləri ilə "halallaşmaq". Plana görə, sovetlərdən alınan neftin qiymətindən 5% endirim olunacaq və bu qənaət edilən pulla neft mədənlərinin keçmiş sahiblərinin könlü alınacaq (onlara kompensasiya ödəniləcək). Bolşeviklər rəsmi bəyanatlarında bildirirlər ki, onlar neft mədənlərinin köhnə sahiblərinə heç bir haqq-say tanımırlar və onlara pul ödənilməsini qəbul etmirlər. Lakin neft satarkən qiymətdə 5% ticari endirim (iskonto) etdiklərini də gizlədə bilmirlər. Ser Diterdinq isə rəsmi şəkildə təsdiqləyir ki, həmin bu 5%-lik endirim hesabına mülk sahiblərinin pulu ödəniləcək. Müəllif Rəsulzadə qeyd edir ki, Bakıdakı köhnə özəl neft istehsalının 75%-i onsuz da elə "Royal-Doç" və "İstandart" şirkətlərinin əlində idi. Yəni, bu 5%-lik kompensasiya pulunun böyük hissəsi elə fırlanıb yenə bu neft nəhənglərinin ("serlərin") öz cibinə qayıdacaq. Ona görə də onlar bu işdən ziyan çəkmirlər. Yazının sonunda müəllif çox mühüm bir xəbərdarlıq edir: Köhnə mülk sahibləri və xarici şirkətlər o 5%-lik kompensasiyanı qəbul etməklə, dolayısı ilə sovet hökumətinin neft üzərindəki hakimiyyətini qanuni olaraq tanımış olurlar. Yəni, "5% pul alıb halallaşmaq" xatirinə, neft torpaqlarının 100% mülkiyyət hüququnu birdəfəlik bolşeviklərə güzəştə gedirlər.
İngilis şirkətləri daha şimdidən əqd olunan müqavilənin faydasını Müqavilə əqd olunur-olunmaz İngiltərədə hər "qalana" 2,25 pen artırılmışdır ki, bu, sənəlik petrol satışının məcmuunda 5, 625,000 Ing lirəlik bir artırma deməkmiş.
Görülüyor ki, möhtərəm ser üçün "harama" tənəzzül o qədər də dəyərsiz deyildir. Bu hadisə eyni zamanda bolşevik demaqojisinin də mahiyətini meydana çıxarmışdır. Bu vaxta qədər onlar ingilis əmələsinə ucuz yandırım yetişdirmək üçün İngiltərəyə petrol gətirdiklərini propaqanda edib diyorlardı.
izah-Müqavilə bağlanan (əqd olunan) kimi ingilis şirkətləri neftin qiymətini İngiltərədə hər "qalona" (təxminən 4.5 litrlik maye ölçü vahidi) 2.25 pens artırdılar. Bu kiçik görünən artım, illik ümumi neft satışına vurulduqda ingilis şirkətlərinə birdən-birə 5 milyon 625 min funt-sterlinq (İngiltərə lirəsi) əlavə təmiz qazanc gətirdi. Müəllif burada ironiya ilə qeyd edir ki: "Göründüyü kimi, hörmətli ser Diterdinq üçün dünən 'haram' dediyi neftə bu gün əyilmək (tənəzzül etmək) heç də boşa getməyib, ortada böyük pullar var." Bu hadisə həm də sovet hökumətinin xalqı və fəhlələri necə aldatdığını faş etdi. Çünki bolşeviklər bu vaxta qədər təbliğat (propaqanda) apararaq deyirdilər ki: "Biz İngiltərəyə nefti ona görə ucuz satırıq ki, oradakı yazıq ingilis fəhləsi (əmələsi) evini, zavodunu ucuz yandıra bilsin (ucuz yandırım yetişdirsin)." Amma reallıq bəlli oldu: sovetlərin etdiyi o 5%-lik endirim kasıb ingilis fəhləsinin cibinə getmədi; ingilis şirkətləri nefti alan kimi qiyməti qaldırdılar və sovet neftinin hesabına milyonlar qazandılar. Bolşeviklərin "fəhlə qardaşlığı" bəyanatlarının sadəcə boş boğazlıq (demaqoqiya) olduğu üzə çıxdı.
Bir kaç xüsusi mülk sahiblərinin müşkül vəziyətlərindən istifadə ilə az bir para müqabilində, kəndilərinin "rizası" alınmaqla Azərbaycan xalqının çalınmış malını kimsə "halal" bir mal halına qoyamaz. O mal haramdır, çünki əksəriyətlə hökumət topraqlarının məhsulu olan Bakı petrollarına bilfeil malik olan bolşevik rus hökuməti bil-hüquq qasibdir. Qasibın hər bir müamələsini qəsbə uğrayan zat daima protesto etmək haqqındadır.
Siyasi istiqlal və mülkü tamamiylə bərabər, iqtisadi istiqlalını dəxi təkrar əldə etmək məqsədilə mücadilə edən Azərbaycan xalqı Moskva qasiblərini əlindən haram mal almaqdan çəkinməyən Londra serlərinə bu gün söz eşitdirəcək bir vəziyətdə deyilsə də, kəndi millətdaşlarından olan xüsusi mülk sahiblərinın vətənpərvərliklərinə müraciət edə bilir.
Əfəndilər, diqqətli olunuz! Bolşevik diktatorluğunun günləri sayılı olan bu zamanda kiçik mənfəətlər müqabilində həm kəndı hüququnuzu, həm də milli iqtisad mənfəətlərini təhlükəyə uğratmayınız! Haram mal ticarətinə halallıq verməyiniz!
izah -Məhəmməd Əmin qətiyyətlə bildirir ki, bir neçə çətin vəziyyətdə qalan azərbaycanlı mülk sahibinə qəpik-quruş (az bir para) verib, güclə və ya aldadaraq razılığını almaqla Azərbaycan xalqının oğurlanmış malını (Bakı neftini) heç kim qanuni ("halal") edə bilməz. Bakı nefti əslində Azərbaycan xalqına və dövlətinə məxsusdur. Hazırda bu neftə zorla sahiblənən (bilfeil malik olan) sovet-rus hökuməti hüquqi baxımdan bir qəsbkardır (qasibdir), yəni mülkü qanunsuz mənimsəyib. Haqqı tapdanan Azərbaycan xalqı isə bu qanunsuzluğa qarşı hər zaman etiraz (protesto) etmək hüququna malikdir. Azərbaycan xalqı təkcə siyasi müstəqillik və ərazi bütövlüyü üçün deyil, həm də öz iqtisadi müstəqilliyini (öz yeraltı sərvətlərinə sahib olmaq haqqını) geri qazanmaq üçün mübarizə aparır. Bəli, bəlkə də bu gün Azərbaycan xalqı Moskvadakı qəsbkarların əlindən neft alan London "ser"lərinə (ingilis şirkətlərinə) sözünü keçirəcək, beynəlxalq arenada səsini ucaldacaq gücdə deyil (çünki ölkə işğal altındadır). Amma öz millətindən olan neft sahiblərinə söz deyə bilər. Müəllif sonda birbaşa azərbaycanlı neft milyonçularına və mülk sahiblərinə müraciət edir: Sovet rejiminin (bolşevik diktatorluğunun) ömrü azdır, onun tezliklə yıxılacağı günlər sayılır. Bu kritik məqamda üç-beş qəpiklik kiçik şəxsi mənfəət, yəni o ingilislərin təklif etdiyi 5%-lik endirim pulu xatirinə həm öz gələcək hüquqlarınızı, həm də bütöv bir millətin iqtisadi maraqlarını təhlükəyə atmayın! Bu soyğunçuluq və haram ticarətinə qol çəkib ona halallıq verməyin!
Azəri, Odlu yurd, Nisan 1929 il:1, No2
Qaynaq. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə əsərləri (mühacirət dövrü), Nəsiman Yaqublu, Qanun, 2021.s.559-560
© Halal Ekosistem