Dünyaca nüfuzlu Pakistanlı İslam alimlərindən biri, AAOİFİ təşkilatının İslam maliyyəsi üzrə Şəritə Şurası komitələrinin, "Vifaq-ul-Madaris Al-Ərabiyyə Pakistan" və "Darul Uloom Karachi"nin rəhbəri olan Müfti Muhamməd Təqi Osmani bir qrup alimlə birlikdə kriptovalyuta ilə hər hansı bir mal və ya xidmətin satın alınmasının İslam şəriətinə görə caiz (icazəli) olmadığını bildirib.
Bu barədə məlumat cümə günü ortaya çıxıb. Fətva əslində Karaçi Camiətul-Ulumil-İslamiyyənin Darul-İftası tərəfindən çıxarılıb və 24 Zülhiccə 1447-ci il (10 İyun 2026) tarixinə aiddir. Federal Şəriət Məhkəməsinin keçmiş hakimi olan Müfti Osmanidən başqa, əlavə beş görkəmli alimin də bu fətvada imzası var.
Kriptovalyuta ilə kitabların və kursun satın alınması barədə gələn suala cavab olaraq verilmiş fətvanı olduğu kimi sizə təqdim edirik:
بسم الله الرحمن الرحيم (Bismillahir-Rahmanir-Rahim)
الجواب حامدًا ومصلياً (Cavab: Allaha həmd və Peyğəmbərə salavat ilə)
1-ci Bənd (Kriptovalyuta ilə kitab alınması məsələsi):
(Urdu dilindəki mətnin tərcüməsi):
(1) — Verilən sual halında, bəhs edilən kitabları kriptovalyuta vasitəsilə almaq caiz (şəriətə uyğun) deyildir. Çünki mütəxəssislərin indiyədək apardıqları araşdırmalara və rəylərə əsasən, kriptovalyuta mal-مال (şəri cəhətdən mal/mülk) sayılmır; əksinə, sadəcə xəyali/fərzi bir hesabdaki rəqəm qeydlərindən ibarətdir (istər USDT şəklində olsun, istərsə də kripto tokenn şəklində).
Bu səbəbdən kriptovalyuta ilə alqı-satqı etmək caiz deyildir. Nəticə etibarı ilə siz həmin kitabların mülkiyyətçisinə çevrilməmisiniz və bu kitabları başqasına satmağınız da caiz deyildir. Əksinə, üzərinizə düşən vəzifə odur ki, bu kitabları onları aldığınız şəxsə geri qaytarasınız.
Fətvanın fiqhi dəlilləri:
(Ərəb dilindəki sitat):
والثاني: ما بطل بسبب انعدام مالية المبيع أو الثمن شرعاً؛ ويدخل فيه صور آتية: ١- بيع الخمر أو الخنزير أو الميتة أو الدم المسفوح أو الحرّ، وكل ما لا يُعتبر مالاً في الشرع.....
حكم البيع الباطل: أنه لا يترتّب عليه أي أثر من آثار البيع، حتّى إن المشترِي لا يملك المبيع، وإن قبضه، وهذا متفق عليه.
Tərcüməsi:
"İkincisi: Şəriətə görə satılan malın və ya onun əvəzinin (qiymətin-səmənin) şəriətə görə mal olmaması səbəbindən batil olan müqavilələrdir. Bura müəyyən hallar daxildir: şərabın, donuzun, leşin, axıdılmış qanın və ya azad insanın satılması və şəriətdə mal sayılmayan hər bir şey...
Batil alqı-satqının hökmü: Bu cür satışdan alqı-satqının heç bir hüquqi nəticəsi yoxdur, hətta alıcı malı təhvil alsa belə, onun mülkiyyətinə sahib olmur. Bu məsələdə ittifaq (yekdil rəy) vardır." (فقه البيوع: فق: ۴۲۷ و ۴۳۴ (Fiqhul-Buyu: Səh. 427 və 434))
2-ci Bənd (Kriptovalyuta ilə təlim kursunun alınması və istifadəsi):
(Urdu dilindəki mətndən tərcümə):
(2) — Mütəxəssislərin indiyədək apardıqları araşdırmalara və rəylərə əsasən, kriptovalyuta mal sayılmır, sadəcə hesab kitabçasında xəyali rəqəm qeydləridir. 1-ci bənddə bəyan edildiyi kimi, bu vəziyyətdə sizin kriptovalyuta vasitəsilə tədris/təlim kursunu əldə etməyiniz düzgün deyildir. Həmçinin bu, qanunvericiliyə də zidd şəkildə göndərilmişdir.
Bu səbəbdən sizin üçün bu kursdan istifadə etmək caiz deyildir və onu başqasına vermək də olmaz. İndi üzərinizə düşən vəzifə bu kursdan istifadə etməmək və ondan heç bir fayda götürməməkdir. Qeyd olunan sualdakı təfərrüatlara əsasən, bu kurs rəqəmsal (dijital) formadadır və göndərən tərəfdə də mövcuddur. Buna görə də siz bu materiallar toplusunu və bu kursa aid olan bütün məzmunu tamamilə silməlisiniz.
Fətvanın fiqhi dəlilləri:
Ərəb dilindəki sitat:
(المادة ۴۵۹) لا تلزم الأجرة في الإجارة الباطلة بالاستعمال لكن تلزم أجرة المثل إن كان مال الوقف أو اليتيم. والمجنون - في حكم اليتيم.
لا تلزم الأجرة في الإجارة الباطلة باستعمال المأجور واستيفاء المنفعة منه ولو كان المأجور معدا للاستغلال؛ لأن الإجارة لما كانت باطلة وغير منعقدة أصلا كان ما في ضمنها باطلا أيضا فيكون انتفاع المستأجر بالمأجور بدون عقد وهو من قبيل ما ورد في المادة ۴۷۲ (راجع المادة ۵۲) .
(Tərcüməsi):
"(Maddə 459): Batil icarədə (icarə müqaviləsi etibarsız olduqda) obyektdən istifadə etməklə icarə haqqı ödəmək vacib olmur. Lakin vəqf malı, yetim malı olduqda "əcri-misl" (ortalama bazar dəyəri) ödənilir (dəli də yetim hökmündədir). Batil icarə əqdində icarəyə götürülən şeydən istifadə edilsə və faydalanılsa belə icarə haqqı vacib olmaz..."
Qaynaq: درر الحكام في شرح مجلة الأحكام (۱/ ۵۱۲) (Durarul-Hukkam fi Şərhi Məcəllətil-Əhkam, 1/512):
Ərəb dilindəki sitat:
(الفاسد) من العقود (ما كان مشروعاً بأصله، دون وصفه، والباطل ما ليس مشروعاً أصلاً) لا بأصله ولا بوصفه (وحُكْمُ الأول) وهو الفاسد (وجوب أجر المثل بالاستعمال) لو المسمى معلوما ابن كمال (بخلاف الثاني) وهو.
الباطل فإنه لا أجر فيه بالاستعمال حقائق (ولا تملك المنافع بالإجارة الفاسدة بالقبض، بخلاف البيع الفاسد)....
(الفاسد) من العقود (ما كان مشروعاً بأصله دون وصفه، والباطل ما ليس مشروعاً أصلاً) لا بأصله ولا بوصفه (وحكم الأول) وهو الفاسد (وجوب أجر المثل بالاستعمال) لو المسمى معلوما ابن كمال (بخلاف الثاني) وهو الباطل فإنه لا أجر فيه بالاستعمال حقائق.
Tərcüməsi:
"Müqavilələrdən fasid olanı — əsli şəriətə uyğun olub, vəsfi uyğun olmayan müqavilədir. Batil isə — nə əsli, nə də vəsfi şəriətə uyğun olmayan müqavilədir. Birincinin (fasidin) hökmü istifadə edildikdə ortalama bazar haqqının (əcri-misl) ödənilməsinin vacibliyidir... İkincidən (batildən) fərqli olaraq...
Batil müqavilədə obyektdən/xidmətdən istifadə edildiyinə görə heç bir haqq tələb olunmur. (Fasid icarədə isə malı/xidməti təhvil almaqla onun faydasına mülkiyyət hüququ qazanılmır; bu, fasid alqı-satqıdan fərqlidir)...
Qaynaq: حاشية الطحطاوي على الدر (۸۸/۱۰) (Haşiyətut-Tahtavi əlad-Durr, 10/88)
قوله: (والباطل ما ليس مشروعا أصلا) لا بأصله ولا بوصفه) لأنه حيث فسد الأصل فسد الوصف لتبعيته والباطل كأن استأجر ميتة أو دما أو استأجر طيبا ليشمه أو شاة لتتبعها غنمه أو فحلا لينزو أو استأجر رجلا لينحت له صنما أو يزخرف له بيتا بتصاوير، أو قال أمير العسكر لمسلم أو ذمي: إن قَتَلْتَ ذَلِكَ الْفَارِسَ فَلَك مِائَةُ دِرْهَمٍ فَقَتَلَهُ لاَ شَيْءَ لَهُ......
Müəllifin '(Batil – əslən şəriətə uyğun olmayan müqavilədir)' sözünə gəldikdə: sabəb odur ki, əsl (əsas) korlandıqda, ona tabe olan vəsfi (şərt) də korlanır. Batil icarəyə misal: leşi və ya qanı icarəyə götürmək, yaxud qoxulamaq üçün ətri, sürüsünə başçılıq etsin deyə qoyunu, cütləşdirmək üçün buğanı icarələmək; yaxud bir adamı büt yonmaq və ya evi (canlı) şəkilləri ilə bəzəmək üçün tutmaq; və ya ordu komandanının bir müsəlmana və ya zimmiyə (qeyri-müsəlmana) 'fılan əsgəri öldürsən, sənə yüz dirhəm verəcəyəm' deməsi və onun da həmin şəxsi öldürməsi halıdır ki, bu zaman ona heç bir haqq düşmür..."
Ərəb dilindəki mətn:
قوله: (فَإِنَّهُ لاَ أَجْرَ فِيهِ بِالاسْتِعْمَالِ) ظاهره: ولو معدا للاستغلال؛ لأنه إنما يجب الأجر فيه إذا لم يستعمله بتأويل عقد أو ملك كما سلف، وهنا استعمله بتأويل عقد باطل ويحرر!...............
والله سبحانه وتعالى أعلم بالصواب
Tərcüməsi:
Müəllifin '(Obyektdən istifadəyə görə heç bir haqq düşmür)' sözünə gəldikdə: Bunun zahiri mənası odur ki, hətta həmin mal/xidmət gəlir gətirmək üçün nəzərdə tutulmuş olsa belə, haqq ödənilmir. Çünki icarə haqqı yalnız müqavilə və ya mülkiyyət zənni olmadan istifadə edildikdə vacib olur. Burada isə şəxs ondan batil müqavilə zənni ilə istifadə etmişdir...
Ən doğrusunu subhan və təala olan Allah daha yaxşı bilir!"
Fətvanı İmzalayanlar və Təsdiq Edənlər (Aşağı Hissə):
Əsas Cavabı Yazan Müfti:
- Məhəmməd Səhl Heydərabadı (Allah onun və valideynlərinin günahlarını bağışlasın) / Darul-İfta, Camiətul-Ulumil-İslamiyyə, Karaçi (Pakistan), tarix : 24-12-1442 H.Q.
Təsdiqləyici İmzalar və Möhürlər (Elmi Heyət):
- الجواب صحيح (Cavab doğrudur) — Müfti Muhəmməd Nomanı Usmani (24-12-1442)
- الجواب صحيح (Cavab doğrudur) — Müfti Muhəmməd Abdulməcid (25 Zülhiccə 1442)
- الجواب صحيح (Cavab doğrudur) — Muhəmməd İbrahim Huseyni (25-12-1442)
- الجواب صحيح (Cavab doğrudur) — Muhəmməd İn'amulla (25-12-1442)
- الجواب صحيح (Cavab doğrudur) — Muhəmməd Həbibullah Qasimi (25-12-1442)
- الجواب صحيح (Cavab doğrudur) — Muhəmməd Əhməd (27-12-1442)
(Mətnin altında Camiətul-Ulumil-İslamiyyə Əlləmə Binnori Taun, Karaçi Darul-İftasının rəsmi möhürü və fətva nömrəsi: 61/2831 yer alır)
Kriptovalyutaların müxtəlif növləri mövcuddur və onlar virtual valyuta, token və ya stablecoin kimi müxtəlif adlarla tanına bilər. Lakin adından və formasından asılı olmayaraq, bu fətvaya əsasən kriptovalyutalar İslam fiqhində mal hesab edilmədiyi üçün onların alqı-satqısı caiz deyildir. Bu dini hökm yalnız Bitcoin (BTC) və Ethereum (ETH) kimi tanınmış kriptovalyutaları deyil, eyni zamanda blokçeyn texnologiyası əsasında yaradılmış digər rəqəmsal tokenləri və USDT kimi stablecoin-ləri də əhatə edir.
Onu da qeyd edək ki, Pakistan alimlərinin kriptovalyu ilə bağlı fətvaları öncədən də belə idi. Yəni bu əslində yeni bir fətva sayılmır.
© Halal Ekosistem