Siyər və fiqhə dair yüzlərlə mənbəni tədqiq edərkən Həzrət Peyğəmbərin صلى الله عليه وسلم dövründəki maliyyə münasibətlərinə dair bəzi fundamental qanunauyğunluqlar üzə çıxır.
Mənbələrin təhlili göstərir ki, o dövrün cəmiyyətində iqtisadi həyat üç əsas prinsip üzərində qurulmuşdu:
- Qənaət və Kifayətlənmə: İnsanlar öz real imkanları daxilində yaşayır, israfdan qaçır və az olanla kifayətlənməyi bacarırdılar.
- Sərvətin Mahiyyəti: Maddi rifah və sərvət toplamaq öz-özlüyündə bir hədəf deyil, yalnız ali məqsədlərə çatmaq üçün bir vasitə hesab olunurdu.
- Qısamüddətli Perspektiv: Sərvət yığımı məsələsində "dünyəvi əbədilik" axtarışında olan uzunmüddətli planlar qurulmurdu.
Maliyyələşmənin Altı Əsas Sütunu
O dövrün iqtisadi ekosistemində maliyyə ehtiyacları əsasən aşağıdakı altı fəaliyyət növü vasitəsilə qarşılanırdı:
- Faizsiz Borc (Qard-ul-Həsən): Sosial yardımlaşmanın təməli kimi.
- Mudaraba: Əmək və sərvət tərəfdaşlığı.
- Müşaraka: Müştərək sərmayə ortaqlığı.
- Nisyə Satış (Kreditlə Satış): Ticarətin dövriyyəsini təmin edən təxirə salınmış ödənişlər.
- Sədəqənin Çoxluğu: Könüllü ianələrin iqtisadi dövriyyədəki rolu.
- Zəkat: Məcburi və sistemli sosial ədalət mexanizmi.
Qurani-Kərim, sünnə və klassik ədəbiyyatın araşdırılması göstərir ki, müasir dövrdə istifadə olunan bir çox mürəkkəb İslam maliyyə modelləri o dövrdə rəsmi və sistemli şəkildə mövcud deyildi. Lakin bu, həmin modellərin icazəsiz və ya şəriətə zidd olduğu mənasına gəlmir.
Müasir İslami maliyyə alətlərinin böyük əksəriyyəti şəriət prinsipləri (məqasidüş-şəriə) üzərində inşa edilmişdir və fiqh elmi bizə bu cür strukturları inkişaf etdirməyə icazə verir. Bugünkü maliyyələşmə üsullarının o dövrdən fərqlənməsi təbiidir; çünki pulun mahiyyəti, bazar dinamikası və qlobal iqtisadi sistemlər köklü şəkildə dəyişmişdir.
Qeyd: Bu müşahidələr klassik mənbələrin təhlilinə əsaslanır. Şübhəsiz ki, digər tədqiqatçılar bu sahədə daha fərqli və dərin detallar üzə çıxara bilərlər.
O dövrün cəmiyyətində faizsiz borc vermək sadəcə xeyriyyəçilik deyil, həm də iqtisadi baxımdan məntiqli bir davranış idi. Bunun altı əsas səbəbi var idi:
1. Maddi Qazancın Deyil, Mənəvi Mükafatın Ön Plana Çıxması
Quran və Sünnədə faizsiz borc verməyin (qard-ul-həsən) mükafatı çox yüksək qiymətləndirilirdi. Həmin cəmiyyətin əsas hərəkətverici qüvvəsi maliyyə mənfəəti deyil, ilahi mükafat (savab) hədəfi idi. İnsanlar dünya gəliri yerinə axirət qazancına fokuslanmışdılar.
2. İnflyasiya Riskinin Olmaması (Valyuta Sabitliyi)
O dövrün əsas valyutası qızıl (dinar) və gümüş (dirhəm) idi. Bu qiymətli metalların dəyəri zamanla itmirdi, yəni inflyasiya riski demək olar ki, yox idi. Borc verən şəxs pullarının dəyər itirəcəyindən narahat olmadığı üçün borc verməkdən ehtiyat etmirdi.
3. Qızılın Saxlanma Riski
Həddindən artıq qızılı evdə və ya üzərində saxlamaq təhlükəli idi; itirilə, oğurlana və ya qəsb edilə bilərdi. Sərvəti "passiv" vəziyyətdə saxlamaq həm fiziki risk yaradır, həm də İslamın sərvəti dövriyyəyə buraxmaq prinsipinə zidd idi.
4. Mülkiyyətin Qorunması (Zəmanətli Geri Ödəniş)
İslam hüququna görə borc (deyn) mütləq geri qaytarılmalı olan bir öhdəlikdir və zəmanətlidir. Birinə borc vermək, əslində həmin vəsaitin qaytarılmasını hüquqi olaraq sığortalamaq demək idi. Bu, qızılı evdə saxlamaqdan daha etibarlı bir "depozit" forması hesab olunurdu.
5. Bazarın Likvidliyi və Qarşılıqlı Etimad
Faizsiz borc bazarı olduqca likvid idi; hər kəs borc verməyə hazır olduğu üçün bazarda daimi pul dövriyyəsi mövcud idi. Bu sistem kreditorlara (borc verənlərə) bir növ rahatlıq verirdi: ehtiyac duyduqları an verdiyi borcu geri çağıra və ya asanlıqla başqasından borc ala biləcəklərini bilirdilər.
6. İctimai Nüfuz və "Əhdə Vəfa" Mədəniyyəti
O dövrdə insanın sosial nüfuzu (reputasiyası) və özünə hörmət hər şeydən üstün idi. Borcu vaxtında qaytarmamaq (default) bir insanın ləyaqətinə vurulan ən böyük ləkə hesab olunurdu. İnsanlar öz sözlərinin və dəyərlərinin sahibi idilər; bu mənəvi məsuliyyət sistemi istənilən hüquqi sanksiyadan daha güclü işləyirdi.
O Dövrün Mühiti
O dövrün maliyyə sistemi bugünkü "istehlakçı" yanaşmasından köklü şəkildə fərqlənirdi. Bu fərqi üç əsas istiqamətdə qruplaşdırmaq olar:
1. İnvestisiya və Sərmayə: Müasir Startap Ekosistemi ilə Paralellər
Mudaraba və Müşaraka modelləri o dövrün əsas sərmayə qoyuluşu üsulları idi. Bu modelləri müasir dövrün "Venture Capital" (risq sərmayə) yanaşması ilə müqayisə etmək olar:
- Mudaraba və Müşaraka: Şirkətlərin ilkin mərhələdə (pre-seed) və ya inkişaf raundlarında (Series A, B, C) kapital toplamasına bənzəyirdi.
- Hədəf: İnvestorlar sadəcə pul vermirdi, onlar biznesin potensialına inanır və həmin biznesdə pay sahibi olaraq onun inkişafında maraqlı idilər.
2. Real Ticarət və Təminatlı Nisyə Satış
Nisyə satışlar (credit sales) və bu zaman girov (təminat) götürülməsi geniş yayılmışdı. İnsanlar real ticarət əməliyyatları həyata keçirir və ödəniş müddətində güzəştlər (möhlət) tanıyırdılar. Burada əsas məqsəd puldan pul qazanmaq deyil, mal dövriyyəsini təmin etmək və ticarəti canlandırmaq idi.
3. "Müştəri" deyil, "Mənfəət Sahibi": İnsan mərkəzli yanaşma
O dövrün iqtisadiyyatında ən bariz həqiqət bu idi: Kapitala ehtiyacı olanlara heç vaxt "müştəri" kimi baxmırdılar.
- Maddi sıxıntısı olanlar Sədəqə və Zəkatın birbaşa subyektləri (benefisiarları) hesab olunurdular. Onların üzərindən uzunmüddətli mənfəət güdmək düşüncəsi yox idi.
- Ya həmin şəxslərlə birlikdə (ortaq şəkildə) pul qazanırdılar, ya da onlara qısamüddətli dəstək üçün sədəqə və zəkat verirdilər.
Nəticə: O dövrün insanlarının səxavəti həqiqətən təsəvvürəgəlməz idi. Onlar sarsılmaz bir inama sahib idilər: "Verdikcə, daha çox alacaqsan." Və tarix sübut etdi ki, onlar həqiqətən də verdikcə daha çox qazandılar.
Bu yazı Adam Farazın yazısı əsasında hazırlanmışdır.
© Halal Ekosistem