Başqasının dükanını işlədən şəxs "vəkil" (təmsilçi) statusundadır. Bu fəaliyyət həm iş müqaviləsi əsasında, həm də qısa müddətli "ödənişsiz vəkalət" yolu ilə həyata keçirilə bilər. Fiqh kitablarında bildirildiyi kimi, vəkil hər baxımdan "əmin", yəni etibarlı şəxs olmalıdır. Bu etibarı sarsıdan hər cür davranış haramdır.
Vəkalətin əsas şərtlərindən biri də əldə edilən qazancın tam şəkildə mal sahibinə təhvil verilməsidir. Əgər işçi öz bacarığı sayəsində malı nəzərdə tutulandan daha yüksək qiymətə satarsa, həmin artıq məbləğ özünün deyil, mal sahibinin haqqıdır (İbnün-Nəqib, Umdətüs-Salik, s.376-377). Çünki həmin şəxs ya iş sahibi ilə razılaşdığı maaşı alır, ya da bu işi könüllü şəkildə təmənnasız görür.
Eyni hökm satınalma üçün vəkil təyin edilən şəxsə də aiddir; yəni əgər şəxs başqası adına bir malı bazar dəyərindən daha ucuza alarsa, arada qalan fərqi özünə götürə bilməz.
İslam hüququ və iş əxlaqı bu vəziyyətə "Vəkalət Əqdi" (Təmsilçilik Müqaviləsi) və "İcarə Əqdi" (İş Müqaviləsi) çərçivəsindən baxır.
Ətraflı İzah
1. Zamanın və Bacarığın Satılması (Maaşın Qarşılığı)
Bir işçi maaş qarşılığında işə girdikdə, əslində iş saatları ərzindəki zamanını, fiziki gücünü və peşəkar bacarığını işəgötürənə satmış olur.
- Məntiq: İşçi malı baha satmaq üçün istifadə etdiyi o "xüsusi bacarığı" (müştərini inandırmaq qabiliyyətini) artıq maaşını aldığı iş saatları daxilində nümayiş etdirir. Bu bacarığın istifadəsi üçün ayrıca bir müqavilə bağlanmayıb. O, onsuz da işini ən yaxşı şəkildə görmək üçün məsuliyyət daşıyır və buna görə maaş alır, məhz bu bacarıqlarına görə onu işə götürüblər.
2. Vəkilin Səlahiyyət Çərçivəsi
İşçi həm də bir "vəkil"dir. Vəkilin vəzifəsi təmsil etdiyi şəxsin (müdirin) maraqlarını qorumaqdır.
- Məntiq: Vəkil özü üçün yox, müvəkkili (onu təyin edən) üçün çalışır. Əgər vəkil bir işdə əlavə qazanc əldə edərsə, bu qazanc onun vəzifəsi nəticəsində ortaya çıxdığı üçün avtomatik olaraq müvəkkilinə aid olur. Vəkil yalnız əvvəlcədən razılaşdırılmış haqqı (maaşı) ala bilər.
3. Sərmayə və Risk Faktoru
Ən vacib iqtisadi amil budur. Mal kimindir? Riski kim daşıyır?
- Məntiq: Satılan malın pulunu müdir ödəyib, dükkanın kirayəsini o verir, satılmasa zərər edəcək olan odur. İşçi isə heç bir maliyyə riski daşımır; o, sabit maaşını alır. Risk kimindirsə, əsas qazanc da onundur. İşçinin əlavə dəyəri (bacarığı) sərmayənin üzərinə əlavə olunur, buna görə də sərmayə sahibi qazanır.
Ədalətli Həll Yolu Nədir? (Bonus Sistemi)
Bəs işçinin bu xüsusi səyini və bacarığını necə mükafatlandırmaq olar ki, həm ədalətli olsun, həm də İslam prinsiplərinə uyğun gəlsin?
- Həll: İşəgötürən işçinin motivasiyasını artırmaq üçün əvvəlcədən razılaşdırılmış bir Bonus Sistemi tətbiq edə bilər.
- Nümunə: Müdir deyə bilər: "Məhsulun əsas qiyməti 100 manatdır. Sən bunu 100-dən yuxarı neçəyə satsan, həmin fərqin 20%-i sənindir."
Bu halda, ortada açıq bir razılaşma olduğu üçün işçinin əlavə qazancı alması tamamilə halal (caiz) olur. Amma belə bir razılaşma yoxdursa, gizlicə cibə qoyulan hər qəpik "vəkalətə xəyanət" sayılır və haramdır.
Nəticə: Əlavə qazancın kimə aid olması "əvvəlcədən bağlanan müqavilə"dən asılıdır. Razılaşma yoxdursa, bütün qazanc sərmayə və risk sahibinindir.
"Şirinlik" və "Otkat" (Kickback) Təhlükəsi
Bu qayda günümüzdəki ən böyük rüşvət problemlərindən biri olan "Otkat" (geri ödəniş) məsələsinə də işıq tutur.
Bəzən işçilər belə düşünür: "Mən malı 1000 manata aldım (fakturada elə yazdırdım), amma satıcı mənə gizlicə 100 manat 'hörmət' etdi."
Fiqhi baxımdan bu da haramdır. Çünki:
- Əgər satıcı 100 manat güzəşt edə bilirdisə, deməli malın əsl qiyməti 900 manatdır.
- İşçi o 100 manatı gizlətməklə, əslində müdirin pulunu mənimsəmiş olur.
- Bu, vəkalət əqdinə (etibarnaməyə) xəyanətdir. Vəkilin vəzifəsi müvəkkili üçün ən sərfəli variantı tapmaqdır, özü üçün gizli qazanc əldə etmək deyil.
İstər malı satarkən (baha satmaq), istərsə də alarkən (ucuza almaq), yaranan fərq sərmayə sahibinə aiddir. İşçi (vəkil) ancaq əvvəlcədən təyin olunmuş maaşını və ya açıq şəkildə razılaşdırılmış bonusunu (prim) ala bilər. Gizli qalan hər şey "əmanətə xəyanət" sayılır.
Sual: Bir satınalma işçisi bir təchizatçıdan mal alır, eyni zamanda təchizatçı ona pul kimi "əlavə hədiyyə" təklif edir. Bu nə qədər doğrudur?
Bu vəziyyət bir neçə səbəbdən doğru deyil və maraqların toqquşması hesab edilə bilər:
- Rüşvət: Pul və ya digər dəyərli hədiyyələr rüşvət kimi qəbul edilə bilər. Rüşvət, bir şəxsin qərarlarına və ya hərəkətlərinə təsir etmək məqsədilə verilir. Satınalma nümayəndəsi təchizatçıdan hədiyyə qəbul edərsə, bu, onun qərarlarına təsir edə bilər və o, həmin təchizatçıya üstünlük verər, hətta digər təchizatçılar daha yaxşı şərtlər təklif etsələr belə.
- Maraqların Toqquşması: Satınalmanın əsas vəzifəsi şirkəti üçün ən yaxşı məhsulları ən yaxşı qiymətə almaqdır. Təchizatçıdan hədiyyə qəbul etmək bu vəzifəsini yerinə yetirməsinə mane ola bilər, şəxsi maraqlarını şirkətin maraqlarından üstün tuta bilər.
- Etik Olmayan Davranış: Bir çox şirkətin etik qaydaları işçilərin təchizatçılardan hədiyyə qəbul etməsini qadağan edir. Bu qaydaların pozulması işçinin işdən çıxarılmasına və ya digər intizam tədbirlərinə səbəb ola bilər.
Buna görə də, satınalma agenti təchizatçıdan pul və ya digər dəyərli hədiyyələr qəbul etməməlidir. Əgər təchizatçı hədiyyə təklif edərsə, agent bunu nəzakətlə rədd etməli və bu barədə rəhbərliyinə məlumat verməlidir.
Bu yaxınlarda Halal Ekosistemə daxil olan sahibkarlardan biri bu istiqamətdə bizə bir sual ünvanlamışdı. Belə ki, logistika sektorunda yuxarıda dediyimiz halların çox geniş yayıldığını, şirkət nümayəndələrinin hansı logistika firması "otkat" verirsə onunla razılaşdığını bildirir. Bu halda bir Logistika firması olaraq belə şirkətlərlə işləmək olarmı, ordan qazanılan pul halaldırmı?
© Halal Ekosistem