Bu məsələ ən çox soruşulan problemlərdən biridir. Təəssüf ki, çox sadə bir məsələ olmasına baxmayaraq ölkəmizdə hələ də bu həll edilmir. İndi bu problemi İslam hüququ aspektindən təhlil etməyə çalışaq.
1. İslam Fiqhinə görə Gecikmə Faizi
İslam fiqhində ümumi qayda budur ki, borcun qaytarılmaması və ya gecikdirilməsi müqabilində tələb olunan hər hansı maddi artım riba (sələm) hesab olunur.
- Cahiliyyə ribası: İslamdan əvvəl ticarətdə "ya borcu ödə, ya da məbləği artır" prinsipi var idi. Müasir bankçılıqdakı və ya mağazalardakı gecikmə faizi birbaşa bu növə daxil olur.
- Hökm: Satıcının (və ya kreditorun) gecikməyə görə öz xeyrinə faiz tələb etməsi haramdır.
Ən mötəbər beynəlxalq təşkilatlardan olan AAOİFİ də eyni mövqeyi paylaşır.
- Satıcı və ya bank gecikməyə görə alınan cərimədən özü mənfəət əldə edə bilməz (yəni o pulu öz gəliri kimi xərcləyə bilməz).
Lakin AAOİFİ yeni bir mexanizm gətirir:
- Müqaviləyə belə bir şərt qoyula bilər: "Əgər alıcı borcu vaxtında ödəməsə, müəyyən məbləğdə cərimə ödəyəcək və bu məbləğ satıcı tərəfindən xeyriyyə işlərinə sərf olunacaq." Məqsəd alıcının ödənişi qəsdən gecikdirməsinin (mütal) qarşısını almaq.
- Şərt: Bu vəsait mütləq satıcının mülkiyyətindən kənarlaşdırılmalı və xeyriyyə fondlarına verilməlidir.
3. Belə bir müqavilə ilə mal almağın hökmü
Burada iki fərqli məqamı bir-birindən ayırmaq lazımdır:
A) Alınan malın hökmü:
Əgər satışın əsas şərtləri (malın mövcudluğu, qiymətin dəqiqliyi, tərəflərin razılığı) yerindədirsə, alınan mal halaldır və alıcının mülkiyyətinə keçmiş sayılır. Müqavilədəki faiz şərtinin haram olması malın özünü haram etmir, lakin müqaviləni "fəsid" (qüsurlu) edir.
B) Müqaviləni imzalamağın hökmü:
- Prinsip etibarilə, içində faiz şərti olan bir müqaviləni imzalamaq İslam hüququna görə caiz deyil. Çünki bu, gələcəkdə riba verməyi öhdəsinə götürmək deməkdir.
- Müasir alimlərin bir qismi qeyd edir ki, əgər insan həyati ehtiyaclarını (məsələn, ev, tibbi avadanlıq və s.) başqa cür təmin edə bilmirsə və ödənişləri vaxtında edəcəyinə qəti əmindirsə, bu müqaviləni imzalaya bilər (lakin bu, fərdi fətva tələb edən müstəsna haldır).
Fasid müqavilə ilə mal almağın hökmü
İslam hüququnda (fiqh), xüsusilə Hənəfi məzhəbinin yanaşmasına görə, fasid müqavilə (şərtləri qüsurlu olan müqavilə) ilə əldə edilmiş məhsulun hökmü batil (tamamilə etibarsız) müqavilədən fərqlənir.
Gecikmə faizi kimi haram şərtlər ehtiva edən bir müqavilə ilə alınan malın statusu:
1. Mülkiyyət hüququ (Mülkiyyətin keçməsi)
Fasid bir müqavilədə, alıcı malı təslim aldıqda (qəbz etdikdə) mülkiyyət ona keçmiş sayılır. Lakin bu mülkiyyət "xəbis" (naqis/qüsurlu) bir mülkiyyətdir. Yəni, mal sizin sayılsa da, bu sahiblik şəriət baxımından tam qanuni və təmiz bir sahiblik deyil.
2. Məhsuldan istifadənin hökmü
Fasid müqavilə ilə əldə edilən maldan istifadə etmək və ya onu istehlak etmək caiz deyil (təhrimən məkruhdur).
- Səbəb: Müqavilədəki fəsad (məsələn, faiz şərti) aradan qaldırılana qədər mal üzərindəki mülkiyyət "qüsurlu" qalır.
- Vəzifə: Hər iki tərəfin üzərinə düşən borc, müqaviləni ləğv etmək (fəsx) və malı satıcıya qaytarmaqdır. Bu, günahdan qurtulmaq üçün vacibdir.
3. Malın başqasına satılması
Əgər alıcı fasid müqavilə ilə aldığı malı başqa bir şəxsə (üçüncü tərəfə) satarsa:
- Bu ikinci satış sahih (etibarlı) sayılır.
- Lakin birinci alıcı (yəni siz), qüsurlu müqavilə ilə malı satdığınız üçün günah qazanmış olursunuz.
- Bu ticarətdən əldə edilən mənfəət (qazanc) təmiz sayılmır və sədəfə şəklində ehtiyacı olanlara verilməsi tövsiyə olunur.
4. Vəziyyəti necə düzəltməli?
Fasid müqaviləni "sahih" (sağlam) hala gətirmək üçün iki yol var:
- Müqavilənin ləğvi: Malı qaytarıb pulu geri almaq.
- Fəsadın aradan qaldırılması: Müqavilədəki o haram şərti (məsələn, gecikmə faizi bəndini) qarşılıqlı razılıqla ləğv etmək. Əgər satıcı faiz tələbindən imtina edərsə, müqavilə sahih olar və malın istifadəsi halal olar.
Xülasə
Əgər artıq belə bir müqavilə ilə nəsə almısınızsa:
- Malın özü: Sizin mülkiyyətinizdədir, lakin istifadəsi şəriət baxımından qüsurludur.
- Həlli: Əgər imkan varsa, o maddəni müqavilədən çıxartdırın. Əgər buna imkan yoxdursa, ödənişləri vaxtında edərək faizə düşməməyə çalışın ki, haram əməl (riba vermək) baş verməsin.
© Halal Ekosistem