Bu məsələ ən çox soruşulan problemlərdən biridir. Təəssüf ki, çox sadə bir məsələ olmasına baxmayaraq ölkəmizdə hələ də bu həll edilmir. İndi bu problemi İslam hüququ aspektindən təhlil etməyə çalışaq.
1. İslam Fiqhinə görə Gecikmə Faizi (alan baxımından)
İslam fiqhində ümumi qayda budur ki, borcun qaytarılmaması və ya gecikdirilməsi müqabilində tələb olunan hər hansı maddi artım riba (sələm) hesab olunur.
- Cahiliyyə ribası: İslamdan əvvəl ticarətdə "ya borcu ödə, ya da məbləği artır" prinsipi var idi. Müasir bankçılıqdakı və ya mağazalardakı gecikmə faizi birbaşa bu növə daxil olur.
- Hökm: Satıcının (və ya kreditorun) gecikməyə görə öz xeyrinə faiz tələb etməsi haramdır.
Ən mötəbər beynəlxalq təşkilatlardan olan AAOİFİ də eyni mövqeyi paylaşır. Lakin AAOİFİ yeni bir mexanizm gətirir. Müqaviləyə belə bir şərt qoyula bilər:
- "Əgər alıcı borcu vaxtında ödəməsə, müəyyən məbləğdə cərimə ödəyəcək və bu məbləğ satıcı tərəfindən xeyriyyə işlərinə sərf olunacaq." Məqsəd alıcının ödənişi qəsdən gecikdirməsinin qarşısını almaq və satıcının qarşılaşacağı riski minimuma endirməkdir.
- Alıcının (borclunun) ödədiyi bu cərimə məbləği heç bir halda satıcının gəlirinə çevrilə bilməz, yəni cibinə, kassasına gedə bilməz. Və dolyalı belə olsa heç bir mənfəət, fayda gözləmədən mütləq şəkildə xeyriyyə işlərinə sərf edilməlidir.
2. Belə bir müqavilə ilə mal almağın hökmü (verən baxımından)
Burada iki fərqli məqamı bir-birindən ayırmaq lazımdır:
A) Alınan malın hökmü:
Əgər satışın əsas şərtləri (malın mövcudluğu, qiymətin dəqiqliyi, tərəflərin razılığı) yerindədirsə, alınan mal halaldır və alıcının mülkiyyətinə keçmiş sayılır. Müqavilədəki faiz şərtinin haram olması malın özünü haram etmir, lakin müqaviləni "fasid" (naqis) edir.
B) Müqaviləni imzalamağın hökmü:
- Prinsip etibarilə, içində faiz şərti olan bir müqaviləni imzalamaq İslam hüququna görə caiz deyil. Çünki bu, gələcəkdə riba verməyi öhdəsinə götürmək deməkdir yəni haram şərtə razı olmaqdır.
- Müasir alimlərin bir qismi qeyd edir ki, əgər insan həyati ehtiyaclarını (məsələn, ev, tibbi avadanlıq və s.) başqa cür təmin edə bilmirsə və ödənişləri vaxtında edəcəyinə qəti əmindirsə, bu müqaviləni imzalaya bilər (lakin bu, fərdi fətva tələb edən müstəsna haldır).
İslam müqavilə hüququnda (müamilat) müqavilələrin etibarlılıq dərəcələrində Hənəfi məzhəbi ilə digər üç məzhəb (Cumhur - Şafii, Maliki, Hənbəli) arasında fundamental fərqlər mövcuddur. Konkret olaraq fərqləri aşağıdakı şəkildə sistemləşdirə bilərik:
1. Cumhurun (Şafii, Maliki, Hənbəli) Yanaşması
Bu məzhəblərdə ibadətlərdə olduğu kimi, müamilatda da (maliyyə işlərində) "Batil" və "Fasid" eyni mənanı ifadə edir. Onlar arasında heç bir hüquqi fərq yoxdur.
- Prinsip: Əgər müqavilənin bir rüknü (əsas şərti) və ya şəriətə uyğun bir vəsfi çatışmırsa, o müqavilə yox hökmündədir.
- Nəticə: Müqavilə heç bir hüquqi nəticə doğurmaz, mülkiyyət qarşı tərəfə keçməz.
2. Hənəfi Məzhəbinin Yanaşması
Hənəfilər müqavilənin pozulma dərəcəsini iki yerə bölürlər: Əsl (mahiyyət) və Vəsf (əlamət/şərt).
a) Batil Müqavilə
Müqavilənin həm əslində, həm də vəsfində problem olan müqavilədir. Yəni müqavilənin təməli (rüknü) və ya mövzusu şəriətə ziddir.
- Nümunə: Leşin, donuzun və ya mövcud olmayan bir şeyin satışı. Burada satışın mövzusu (mal) İslam hüququna görə "mal" sayılmır.
- Hüquqi Nəticə: Müqavilə yox hökmündədir. Tərəflər malı təhvil versələr belə, mülkiyyət keçmir. Alınan hər şey geri qaytarılmalıdır.
b) Fasid Müqavilə
Müqavilənin əsli (təməli) düzgündür, lakin vəsfində (şərtlərində və ya xüsusiyyətlərində) şəriətə zidd bir nöqsan var.
- Nümunə: Satılan mal və qiymət bəllidir (əsl düzdür), lakin müqaviləyə "faiz" şərti və ya qeyri-müəyyənlik (ğarar) gətirən bir şərt əlavə edilib. Yaxud qiymət məlum deyil.
- Hüquqi Nəticə: Bu müqavilə "müvəqqəti etibarlı" sayılır. Əgər mal təhvil verilərsə (qəbz), mülkiyyət alıcıya keçir, lakin bu mülkiyyət "xəbis" (naqis, günahlı) mülkiyyətdir. Yəni, mal sizin sayılsa da, bu sahiblik şəriət baxımından tam qanuni və təmiz bir sahiblik deyil.
- Məhsuldan istifadənin hökmü: Fasid müqavilə ilə əldə edilən maldan istifadə etmək və ya onu istehlak etmək caiz deyil (təhrimən məkruhdur). Çünki müqavilədəki fəsad (məsələn, faiz şərti) aradan qaldırılana qədər mal üzərindəki mülkiyyət "qüsurlu" qalır.
- Vəzifə: Hər iki tərəfin üzərinə düşən borc, müqaviləni ləğv etmək (fəsx) və malı satıcıya qaytarmaqdır. Bu, günahdan qurtulmaq üçün vacibdir.
- Malın başqasına satılması:
Əgər alıcı fasid müqavilə ilə aldığı malı başqa bir şəxsə (üçüncü tərəfə) satarsa:
- Bu ikinci satış səhih (etibarlı) sayılır.
- Lakin birinci alıcı (yəni siz), qüsurlu müqavilə ilə malı satdığınız üçün günah qazanmış olursunuz.
- Bu ticarətdən əldə edilən mənfəət (qazanc) təmiz sayılmır və sədəfə şəklində ehtiyacı olanlara verilməsi tövsiyə olunur.
4. Vəziyyəti necə düzəltməli?
Fasid müqaviləni "sahih" (sağlam) hala gətirmək üçün iki yol var:
- Müqavilənin ləğvi: Malı qaytarıb pulu geri almaq.
- Fəsadın aradan qaldırılması: Müqavilədəki o haram şərti (məsələn, gecikmə faizi bəndini) qarşılıqlı razılıqla ləğv etmək. Əgər satıcı faiz tələbindən imtina edərsə, müqavilə sahih olar və malın istifadəsi halal olar.
Xülasə
Əgər artıq belə bir müqavilə ilə nəsə almısınızsa:
- Malın özü: Sizin mülkiyyətinizdədir, lakin istifadəsi şəriət baxımından qüsurludur.
- Həlli: Əgər imkan varsa, o maddəni müqavilədən çıxartdırın. Əgər buna imkan yoxdursa, ödənişləri vaxtında edərək faizə düşməməyə çalışın ki, haram əməl (riba vermək) baş verməsin.
© Halal Ekosistem